سینماسینما، سمیه بنی‌هاشمی

سینمای ایتالیا در دو سال اخیر، دوره‌ای از بازسازی و تثبیت را پشت سر گذاشته است. پس از سال‌هایی که همه‌گیری کرونا، تغییر عادت تماشاگران و گسترش پلتفرم‌های نمایش آنلاین سالن‌های سینما را با چالش جدی مواجه کرد، اکنون نشانه‌هایی از بازگشت مخاطب و تقویت جایگاه تولیدات ایتالیایی دیده می‌شود. با این حال، این بازگشت به معنای پایان مشکلات صنعت سینما نیست؛ بلکه سینمای ایتالیا همچنان در حال یافتن تعادل تازه‌ای میان سالن سینما، پلتفرم‌های استریمینگ، تولیدات داخلی و محصولات بین‌المللی است.

آمار رسمی Cinetel و گزارش‌های ANICA نشان می‌دهد که سال ۲۰۲۴ بازار سینمای ایتالیا را در موقعیتی نسبتاً باثبات قرار داد. در این سال، سینماهای ایتالیا حدود ۴۹۴ میلیون یورو فروش و نزدیک به ۶۹.۷ میلیون بلیت ثبت کردند؛ ارقامی که تفاوت چندانی با سال ۲۰۲۳ نداشتند. تولیدات ایتالیایی و مشترک نیز ۲۴.۶ درصد از فروش و ۲۵.۷ درصد از تعداد بلیت‌های فروخته‌شده را به خود اختصاص دادند.

اما نقطه عطف مهم‌تر در سال ۲۰۲۵ رقم خورد. فروش سینماهای ایتالیا به بیش از ۴۹۶.۵ میلیون یورو رسید و حدود ۶۸.۳ میلیون بلیت فروخته شد. در ظاهر، این ارقام تفاوت چشمگیری با سال قبل ندارند؛ با این حال، سهم سینمای ملی به شکل محسوسی افزایش یافت و تولیدات ایتالیایی و مشترک به ۳۲.۷ درصد از کل فروش و ۳۳.۳ درصد از تعداد تماشاگران رسیدند. این بالاترین سهم سینمای ایتالیا از سال ۲۰۱۶ تاکنون محسوب می‌شود.
کمدی؛ یکی از ستون‌های سینمای ایتالیا
اگرچه سینمای ایتالیا در سال‌های اخیر از نظر ژانری بسیار متنوع شده است، کمدی همچنان جایگاه مهمی در میان آثار پرمخاطب دارد. البته کمدی معاصر ایتالیایی الزاماً به معنای فیلمی صرفاً سرگرم‌کننده نیست. بسیاری از آثار موفق، کمدی را با درام خانوادگی، روابط عاطفی، مسائل اجتماعی و بحران‌های فردی ترکیب می‌کنند.

نمونه روشن آن Follemente ساخته ی Paolo Genovese است که در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۷.۹ میلیون یورو فروش داشت و یکی از موفق‌ترین فیلم‌های ایتالیایی سال شد. فیلم از طریق یک موقعیت عاطفی و کمدی، به دنیای درونی شخصیت‌ها و کشمکش‌های ذهنی آنها می‌پردازد.

فیلم Buen Camino به کارگردانیGennaro Nunziante که در ۲۵ دسامبر اکران شد، در مدت کوتاهی حدود ۳۶ میلیون یورو فروش داشت و در صدر جدول فروش سال قرار گرفت.

این موفقیت نشان می‌دهد که ستاره‌های محبوب و کمدی همچنان می‌توانند بخش قابل توجهی از مخاطبان را از خانه و پلتفرم‌های آنلاین به سالن سینما بازگردانند.

درام اجتماعی و خانوادگی؛ بازتاب جامعه ایتالیا
در کنار کمدی، درام اجتماعی و خانوادگی همچنان یکی از مهم‌ترین گرایش‌های سینمای ایتالیاست. خانواده، روابط عاطفی، بحران‌های فردی، تفاوت نسل‌ها، زنان، هویت و تغییرات اجتماعی از جمله موضوعاتی هستند که در بسیاری از فیلم‌های سال‌های اخیر حضور دارند.
این روند در واقع ادامه یکی از سنت‌های مهم سینمای ایتالیاست: پیوند دادن داستان‌های شخصی با تحولات جامعه.
در چنین فیلم‌هایی مسائل بزرگ اجتماعی معمولاً از زاویه زندگی شخصیت‌های عادی روایت می‌شوند؛ بحران یک خانواده، رابطه میان والدین و فرزندان و…می‌تواند بهانه‌ای برای پرداختن به مسائل گسترده‌تر جامعه باشد.

زنان، هویت و تغییر نگاه به جامعه
یکی دیگر از ویژگی‌های سینمای معاصر ایتالیا، حضور پررنگ‌تر موضوعات مربوط به زنان و هویت است. تجربه زنانه، روابط خانوادگی، مادری، استقلال فردی، خشونت، فشارهای اجتماعی و رابطه میان زن و جامعه از جمله موضوعاتی هستند که در سینمای جدید ایتالیا بیشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.
این تغییر تنها در محتوای فیلم‌ها دیده نمی‌شود و در ساختار تولید نیز قابل مشاهده است؛ هرچند روند آن هنوز کاملاً تثبیت نشده است. بر اساس گزارش رسمی بخش سینما و سمعی ـ بصری ایتالیا، در سال ۲۰۲۴ سهم کارگردانان زن در میان فیلم‌های داستانی و مستند به ۲۰ درصد رسید، اما در سال ۲۰۲۵ به ۱۸ درصد کاهش یافت. بنابراین، افزایش حضور زنان در سینمای ایتالیا را باید روندی در حال شکل‌گیری دانست، نه تغییری کامل و نهایی.

ژانرهای جنایی، تریلر و روان‌شناختی
در کنار این جریان‌ها، فیلم‌های جنایی، تریلر و آثار روان‌شناختی نیز در سینمای ایتالیا حضور دارند. یکی از ویژگی‌های سینمای معاصر این کشور، ترکیب ژانرهاست؛ به این معنا که یک فیلم می‌تواند هم‌زمان درام اجتماعی، تریلر یا حتی کمدی باشد.
این انعطاف ژانری به فیلم‌سازان اجازه می‌دهد موضوعات اجتماعی و معاصر را در قالب‌هایی روایت کنند که برای مخاطب عمومی نیز جذابیت بیشتری دارند.

در نتیجه، سینمای ایتالیا را نمی‌توان صرفاً با عنوان‌هایی مانند «کمدی» یا «سینمای هنری» تعریف کرد. مرز میان ژانرها در بخش قابل توجهی از تولیدات جدید کمرنگ‌تر شده و فیلم‌ها بیش از گذشته از ترکیب چند گونه سینمایی استفاده می‌کنند.

مستند؛ بخش بزرگ و کمتر دیده‌شده سینمای ایتالیا
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تولید سینمای ایتالیا در سال‌های اخیر، حجم بالای آثار مستند است؛ بخشی که معمولاً در آمار فروش گیشه کمتر دیده می‌شود.
در سال ۲۰۲۴، از میان فیلم‌هایی که برای نخستین بار در سینماهای ایتالیا اکران شدند، ۲۸۸ عنوان مستند بودند. در همان سال، ۲۶۳ فیلم کاملاً ایتالیایی تولید شد که ۱۱۲ عنوان از آنها مستند بودند.
در سال ۲۰۲۵ نیز از ۲۷۲ فیلم کاملاً ایتالیایی، ۱۲۲ فیلم مستند بودند. بنابراین مستند تقریباً نیمی از تولیدات کاملاً ایتالیایی را تشکیل می‌داد.
این ارقام نشان می‌دهد که سینمای ایتالیا بسیار گسترده‌تر از فیلم‌هایی است که در جدول پرفروش‌ترین آثار دیده می‌شوند. تاریخ، هنر، شخصیت‌های فرهنگی، مسائل اجتماعی، ورزش و موضوعات معاصر، بخش مهمی از این تولیدات را تشکیل می‌دهند.

رونق تولید، چالش جذب مخاطب در سینمای ایتالیا
از نظر تعداد تولید، وضعیت سینمای ایتالیا در دو سال اخیر قابل توجه بوده است.در سال ۲۰۲۴، ۴۰۰ فیلم بلند مراحل رسمی طبقه‌بندی را تکمیل کردند؛ رقمی که نسبت به سال ۲۰۲۰ حدود ۵۹ درصد افزایش داشت. در سال ۲۰۲۵ نیز این رقم به ۴۰۳ فیلم رسید؛ اما افزایش تولید به‌تنهایی به معنای حل مشکلات صنعت نیست. تعداد بلیت‌های فروخته‌شده در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۸.۳ میلیون بود؛ یعنی کمی کمتر از سال ۲۰۲۴.  بنابراین مسئله اصلی سینمای ایتالیا همچنان فقط «تولید فیلم» نیست، بلکه پیدا کردن مخاطب و تبدیل اکران سینمایی به یک تجربه جذاب و مستمر است.
رقابت با پلتفرم‌های استریمینگ، تغییر عادت مخاطبان و کاهش عرضه برخی فیلم‌های بزرگ بین‌المللی، از عواملی هستند که وضعیت سالن‌های سینما را پیچیده کرده‌اند.

سینمای ایتالیا و کاهش وابستگی به هالیوود
یکی از اتفاقات قابل توجه سال ۲۰۲۵، افزایش سهم سینمای ایتالیا هم‌زمان با کاهش سهم فیلم‌های آمریکایی بود.
در سال ۲۰۲۵ فیلم‌های آمریکایی حدود ۴۰.۶ درصد از فروش بازار ایتالیا را در اختیار داشتند؛ این رقم نسبت به سال قبل کاهش قابل توجهی داشت. در مقابل، سهم تولیدات ایتالیایی و مشترک به ۳۲.۷ درصد رسید.
این تغییر البته به معنای کنار رفتن سینمای آمریکا از بازار ایتالیا نیست. فیلم‌های بین‌المللی همچنان بخش بزرگی از بازار را تشکیل می‌دهند، اما در سال ۲۰۲۵ عرضه محصولات آمریکایی نسبت به سال‌های گذشته محدودتر بود و همین موضوع فضای بیشتری برای تولیدات داخلی ایجاد کرد.

سینمای ایتالیا در عصر استریمینگ
سینمای ایتالیا اکنون در مرحله‌ای قرار دارد که از یک سو ظرفیت تولید آن افزایش یافته و سهم فیلم‌های ملی در بازار داخلی دوباره تقویت شده است و از سوی دیگر، صنعت هنوز با تغییر عادات مخاطب و رقابت پلتفرم‌های آنلاین مواجه است.
گزارش رسمی سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که هزینه تولید فیلم‌های بلند ایتالیایی در مجموع حدود ۷۹۹ میلیون یورو بوده است. در همین سال، ۴۰۳ فیلم بلند مراحل طبقه‌بندی را پشت سر گذاشتند و تولیدات ایتالیایی و مشترک همچنان در سطح بالایی قرار داشتند.
از سوی دیگر، سیاست‌های حمایتی دولت، مشوق‌های مالیاتی و سرمایه‌گذاری در بخش تولید همچنان نقش مهمی در ساختار اقتصادی سینمای ایتالیا دارند.
به این ترتیب، آینده سینمای ایتالیا احتمالاً نه در بازگشت کامل به الگوی قدیمی سینما، بلکه در ایجاد تعادل میان چند شکل مختلف مصرف و تولید تصویر رقم خواهد خورد: سالن سینما، پلتفرم‌های آنلاین، تولیدات ملی، همکاری‌های بین‌المللی و سینمای جشنواره‌ای.