سینماسینما، آریو همتی
شخصیت با نگاه، تردیدها، میل و ترس و همچنین ضمایر متعدد درونی، خودآگاه و ناخودآگاه‌های فردیِ مشکک، مادرمائیک و جهان بیرونی خویش و تمامی ابعاد بدنی ـ روحی ـ روانی، در مبحث میدان نیرو و اتفاق، پرده حضور همزمان ـ همزیستانه قطب‌های متضاد، مختلف و متفاوت را شکل می‌دهد. اینجا در روبنا با یک کل پسینیِ جامع‌الاضداد، با ریشه‌گاه مشترک و جنس سومی روبه‌رو هستیم که برای مخاطب، ساحتی از حقیقت ابژیکال، سوبژیکال، جهان متنی ـ زبانی یا حالت هم‌افزاشدگی آن‌ها را نمود می‌بخشد.
اکنون که می‌خواهیم سریال‌ها را مورد ارزیابی قرار دهیم، با استفاده از مفهوم ابرکاراکتر، با انواع سریال‌ها در ژانرهای مختلف، با هزینه‌های ساخت متفاوت و منابع مالی دولتی یا خصوصی روبه‌رو هستیم که به هر حال، تمامی این تفاوت‌ها را در لحظه اکنون در اپوخه قرار می‌دهیم و بی‌هیچ قضاوت و پیش‌داوری، یعنی بی‌واسطه، با سریال به ماهو سریال مواجه می‌شویم.
ابرکاراکتر شخصیتی است که از سطح کاراکتر روان‌شناختی منفرد فراتر می‌رود و به‌صورت میدانی چندسوژه‌ای، جامع‌الاضداد، چندوضعیتی و فراجنسیتی عمل می‌کند؛ به‌گونه‌ای که در آن، سوژه‌های متکثر و حتی متضاد، نه‌فقط به‌صورت متعاقب، بلکه در مواردی به‌نحو همزمان، در سطح معنایی و اجرایی تحقق می‌یابند. از همین رو، ابرکاراکتر را نباید نمایشی مفهومی پیرامون کاراکتر انگاشت، بلکه باید آن را نشانه تحولی در خود منطق شخصیت‌پردازی و درک سوژه دانست.
برای فهم دقیق‌تر ابرکاراکتر، تمایز میان سوژه درون‌برونی و برون‌درونی اهمیت بنیانی دارد. سوژه درون‌برونی از درون خویش آغاز می‌کند و در بیرون تجلی می‌یابد و منشأ آن میل، رنج، خیال، کشش و… است؛ اما این منشأ در صورتی به فعلیت می‌رسد که در فرم، بدن، ژست، صدا، کلام و کنش بیرونی تحقق پیدا کند. در مقابل، سوژه برون‌درونی از بیرون ساخته می‌شود و سپس وارد جهان درون می‌شود؛ یعنی از رهگذر نگاه دیگری، ساختارهای اجتماعی، زبان، نقش، حافظه جمعی، تاریخ و نظم نمادین پدید می‌آید و در ساحت درونی تثبیت می‌شود. این دو فرایند از یکدیگر گسسته و متوالی نیستند، بلکه به‌صورت متقاطع و همزمان عمل می‌کنند. (۱)
ارزشمندترین سریال‌هایی را که هنرمندان خلاق و توانای ایرانی توانسته‌اند برای ما بیافرینند، همراه با امتیاز آن‌ها به اشتراک می‌گذارم:
۱ـ «دایی جان ناپلئون»: امتیاز ۸/۵؛ به کارگردانی ناصر تقوایی و نویسندگی تقوایی و ایرج پزشکزاد
۲ـ «هزاردستان»: امتیاز ۸/۴؛ به کارگردانی و نویسندگی علی حاتمی
۳ـ «در چشم باد»: امتیاز ۸/۴؛ به کارگردانی و نویسندگی مسعود جعفری جوزانی
۴ـ «مدار صفر درجه»: امتیاز ۸/۳؛ به کارگردانی و نویسندگی حسن فتحی
۵ـ «مختارنامه»: امتیاز ۸/۳؛ به کارگردانی داوود میرباقری و نویسندگی میرباقری و همکاران
۶ـ «دلیران تنگستان»: امتیاز ۸/۲؛ به کارگردانی و نویسندگی همایون شهنواز
۷ـ «امام علی (ع)»: امتیاز ۸؛ به کارگردانی داوود میرباقری و نویسندگی داوود میرباقری و حسین پناهی
۸ـ «سربداران»: امتیاز ۸؛ به کارگردانی محمدعلی نجفی و نویسندگی کیهان رهگذار
۹ـ «طلاق»: امتیاز ۷/۹؛ به کارگردانی مسعود اسداللهی و نویسندگی اسداللهی و محمود استادمحمد
۱۰ـ «کلاه پهلوی»: امتیاز ۷/۹؛ به کارگردانی و نویسندگی سید ضیاءالدین دری
۱۱ـ «شب‌های برره»: امتیاز ۷/۹؛ به کارگردانی مهران مدیری و نویسندگی پیمان قاسم‌خانی و دیگران
۱۲ـ «روزگار قریب»: امتیاز ۷/۸؛ به کارگردانی و نویسندگی کیانوش عیاری
۱۳ـ «شهرزاد»: امتیاز ۷/۸؛ به کارگردانی و نویسندگی حسن فتحی و نغمه ثمینی
۱۴ـ «خواب و بیدار»: امتیاز ۷/۸؛ به کارگردانی و نویسندگی مهدی فخیم‌زاده
۱۵ـ «یاغی»: امتیاز ۷/۸؛ به کارگردانی محمد کارت و نویسندگی کارت و همکاران
دیگر سریال‌های مهمی که برخی از آن‌ها اهمیت تاریخی یا اجتماعی دارند و برخی دیگر از نظر ژانریک، در زمینه آغازگری یا تثبیت اهمیت دارند، همچنین آثاری که در برهه‌ای خاص بر جامعه تأثیرگذار بوده‌اند و در امر سینما به‌مثابه تأثیر موفق عمل کرده‌اند، در این دسته قرار می‌گیرند؛ هرچند ممکن است از نظر فرم، ساختار یا محتوا، اتفاق شاخصی در آن‌ها وجود نداشته باشد.
به هر حال، دیگر سریال‌های مهم ما که امتیازی بیش از ۷ می‌گیرند، عبارت‌اند از: لیلی با من است (کمال تبریزی)، قهوه تلخ (مهران مدیری)، خاتون (تینا پاکروان)، وحشی (هومن سیدی)، آتش بدون دود (نادر ابراهیمی)، بوعلی سینا (کیهان رهگذار)، سلطان صاحبقران (علی حاتمی)، سفرهای دور و دراز هامی و کامی در وطن (نادر ابراهیمی)، تاسیان (تینا پاکروان)، در انتهای شب (آیدا پناهنده)، بامداد خمار (نرگس آبیار)، داستان یک شهر (اصغر فرهادی)، ماجراهای صمد (پرویز صیاد)، خانه‌به‌دوش (مراد برقی) (پرویز کاردان)، کوچک جنگلی (بهروز افخمی)، روزی روزگاری (امرالله احمدجو)، آینه عبرت (محسن شامحمدی)، پدرسالار (اکبر خواجویی)، امیرکبیر (سعید نیک‌پور)، دوران سرکشی (کمال تبریزی)، گل پامچال (محمدعلی طالبی)، مثل‌آباد (رضا ژیان)، کیف انگلیسی (ضیاءالدین دری)، در پناه تو (حمید لبخنده)، ایتالیا ایتالیا (نوذر آزادی)، زخم کاری (محمدحسین مهدویان)، خاک سرخ (ابراهیم حاتمی‌کیا)، زیر تیغ (محمدرضا هنرمند)، خانه‌به‌دوش (رضا عطاران)، نون خ (سعید آقاخانی)، نوروز ۷۲ (داریوش کاردان)، محله برو بیا (داریوش مؤدبیان)، زیر بازارچه (رضا ژیان)، پایتخت (سیروس مقدم) و یک مشت پر عقاب (اصغر هاشمی).
منبع:
۱ـ صفحه ۱۲۳ از کتاب بوطیقای سینرژیسم در سینمای ایران و جهان، تألیف آذرپیک و همتی، انتشارات ارشدان تهران، چاپ اول، ۱۴۰۵.