سینماسینما، محمد نبهان
یادداشت حاضر به تحلیل فیلم سینمایی «سامی» (ساخته حبیب باوی ساجد) میپردازد، اثری که بهعنوان یک پروژه هرمنوتیکی-سینمایی برخاسته از پیرامون (جنوب ایران و سنت عربی) قابل طرح است. پرسش بنیادین پژوهش حاضر این است که چگونه یک کنشگر هنری از حاشیه میتواند افقهای فهم مسلط و هژمونیک مرکز را به چالش بکشد و فرآیند «ذوب افقها» را در سطح گفتمان ملی فعال سازد. این تحلیل بر مفاهیم بنیادین هرمنوتیک فلسفی هانس گئورگ گادامر در «حقیقت و روش» استوار است.
گادامر فهم را فرآیندی دیالکتیکی میداند که با پیشداوریها آغاز شده و به ذوب افقها منجر میشود. در ساختار رسانهای و فرهنگی ایران، «مرکز» (پایتخت و قطبهای تولید محتوا) دارای افق فهمی غالب است که روایتهای خود را بهعنوان «سنت معیار» تثبیت میکند. این افق مسلط، تجربیات و رنجهای تاریخی پیرامون (مانند پیامدهای مستمر جنگ و هویت قومی و حتی دیگر تکثرهای فرهنگی) را اغلب تقلیل داده یا خاموش میسازد؛ این فرآیند، جوهرهی اعمال نوعی خشونت گفتمانی نامرئی توسط مرکز تفسیر میشود.
فیلم «سامی»، بهعنوان نخستین فیلم عربی جنوب کشور در تاریخ سینمای ایران از آنجایی اهمیت ویژه مییابد که مستقیماً افق فهم مسلط مرکز را به چالش میکشد. این فیلم با روایت سرگذشت عاشقانهی مردی که فقدان ۲۰ ساله همسرش را باور ندارد و نمایش تداوم زخمهای جنگ در «ذهن و زمین» جنوب، یک «سنت متفاوت» و واقعیت محلی (پیرامون) را در برابر روایتهای رسمی (مرکز) قرار میدهد.
این کنش، مرکز را مجبور به مواجهه با یک «رنج ناگفته» میکند، چرا که گادامر تأکید میکند: «فهم همیشه فرآیند ذوب افقها است.» لذا چالش هرمنوتیکی در اینجاست که آیا افق مرکز آمادگی گشودگی برای ذوب شدن با رنج و زبان پیرامون را داراست، یا تلاش میکند آن را در چارچوبهای خود جذب و خنثی کند.
توسعه رسانه از منظر نقادانه، تنها به زیرساخت فنی محدود نمیشود، بلکه نیازمند تولید روایت بومی و اصیل است که بتواند افق مرکز را «به پرسش» بکشد (هنر پرسیدن گادامری.)منتقدان به «دیالوگنویسی شاعرانه» و لحن خاص گفتوگوها (به ویژه میان مادر و پسر) در فیلم سینمایی «سامی» اشاره کردهاند. این زبان که ریشه در یک سنت محلی دارد، فراتر از یک ابزار ارتباطی، بیانگر ساختار درونی شخصیتها و پیکره تضاد تاریخی-اجتماعی منطقه است. این رویکرد، زبان محلی را از تقلیل به صرف یک «لهجه» فرعی جلوگیری کرده و آن را به ابزار اصلی فهم ارتقا میدهد.
علاوه بر این، پروسه ساخت فیلم، کنشی ضدهژمونیک بوده است؛ فیلمبرداری در ۶۴ جلسه در گرمای طاقتفرسای ۵۳ درجه و تصمیم جسورانه برای حذف بازیگر مطرح و فیلمبرداری مجدد با بازیگری ناشناس، نشان از مقاومت فیلمساز در برابر قواعد و معادلات معمول «سینمای مرکز» دارد.
این خود، نوعی «خودآگاهی هرمنوتیکی» است که روایت را از قید و بندهای تولید مسلط رها میکند.
«سامی» به عنوان «عشقی ناتمام در گرمای ۵۳ درجه» توصیف شده است؛ که خود این فکت نشان میدهد گرما و جغرافیا، از حالت دکور به «فاعل کنشگر» تبدیل شده و حس و احساس غریزی جنوب را به مخاطب مرکز منتقل میکند، عملی که انتقال فهم را از سطح ایدئولوژیک به سطح حسی-وجودی ارتقا میدهد.
در نهایت، میتوان با تاکید اشاره کرد فیلم «سامی» صرفاً یک اثر هنری درباره جنگ نیست، بلکه یک پروژه هرمنوتیکی موفق است که با طرح رنج جهانی در یک بستر بومی (زبان عربی، جنوب کشور)، هنر پرسیدن را در برابر روایت مرکزی فعال میکند.
باوی ساجد و فیلمش، با طرح یک روایت اصیل و مستقل که ریشه در سنت عربی دارد، افق فهم مسلط مرکز را مجبور به بازبینی پیشداوریهای خود میکند و زمینهی یک گفتوگوی اصیل و متکثر را فراهم میسازد. این فرآیند موجب میشود تا تجربیات پیرامون به طور کامل شنیده شده و به شیوهای غنیتر و کثرتگرا در «سنت ملی» بازنویسی شوند؛ این هدف نهایی هرمنوتیک در حوزه توسعه فرهنگی و رسانهای است.
*دکتر محمدنبهان؛ پژوهشگر علوم اجتماعی
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- نگاهی به فیلم سینمایی «سامی»؛ دوربین به مثابه سمفونی برای سفری طولانی
- یادداشتی بر فیلم سینمایی «سامی»؛ مکان به مثابه شخصیت
- واقعگرایی در فیلم «سامی» مثل «تفنگ چخوف»
- «سامی»؛ بقای عشق واقعی پس از فقدان
- راهیابی فیلم کوتاه «البنات» به جشنواره مصری
- بررسی فیلم «سامی» از منظر نویسنده عرب/ وفاداری به انسان
- یادداشت امیر نادری درباره «سامی»/ روح جنوب در فیلم موج میزند
- «سامی»؛ ایستادگی پُردرد و رنجِ فراموششدگان
- چه را حبیب از حمید آموخت!؟
- «سامی» ادای دین به فرهنگ و سینمای خوزستان
- ناصر تقوایی؛ فیلمسازی که حسرتِ نوشتن داشت/ داغِ سینما بر دلِ ادبیات
- درنگی بر سینما و ادبیات؛ چشمِ سوم
- تیمِ «رُفیش» را حذف کن!
- از راههای رفته/ چیزهایی که نباید میگفتم!
- برای آرش کوردسالی/ «نفت» از آن سوی «دیوار»
پربازدیدترین ها
- «مثل یک بهمن»؛ روایت خنیاگری که صدای یک قوم اصیل شد
- داستان ۴۷۱۱ و فیلم «مادر» زنده یاد علی حاتمی
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- نگاهی به فیلم «بیسر و صدا»؛ ایده خلاقانه، مسیر اشتباه
- نقد «یک تصادف ساده» در وبسایت راجر ایبرت/ فیلمی تحت کنترل و هدایت کامل
آخرین ها
- سیویکمین دوره جوایز سینمایی لومیر فرانسه؛ نامزدی ۲ سینماگر ایرانی/ «بیگانه» نامزد ۶ جایزه شد
- فوت بازیگر شناختهشده نقشهای منفی در سینمای آمریکا
- «سوت پایان»؛ فیلمی با بار زنانگی و عاطفی قوی
- کامران فانی درگذشت
- داستان عدالتخواهی ساکنان جنگل شروود
- مسعود کیمیایی: حالم خوب است/۲۰ روز دیگر کار جدیدم را شروع می کنم
- در جستوجوی شکوه گذشته؛ ویم وندرس رئیس هیات داوران جشنواره برلین شد
- این بار نامی از فیلم پناهی نیست؛ منتقدان هالیوود ریپورتر ده فیلم برتر ۲۰۲۵ را انتخاب کردند
- تأملی درباره سینمایِ جُستوجوگرِ معاصر/ «یکپارچگی»: آینهای به سوی هزارتوی وجود
- «بالرین»؛ تجلی قدرت و شرارت در کالبدی زنانه
- بررسی توقیف و انتظار ۶ ساله اکران «قاتل و وحشی»
- بانیپال شومون و رویا جاویدنیا به «خاکستر خیال» پیوستند
- هیات داوران مسابقه ملی «سینماحقیقت» ۱۹ معرفی شدند
- «مثل یک بهمن»؛ روایت خنیاگری که صدای یک قوم اصیل شد
- به خاطر یک نقد طنزآمیز؛ شورایعالی تهیهکنندگان از محسن امیریوسفی شکایت کرد
- در حسرت آن سینمای شریف
- نگاهی به فیلم سینمایی «شاهنقش»؛ وقتی میز و قدرت، آلودگی میآورد…
- خانه سینما به رییس قوه قضاییه نامه نوشت؛ درخواست تشکیل کمیته حقیقتیاب در ماجرای بازداشت بازیگران
- در نشست خانه سینما مطرح شد؛ بازداشت هنرمندان، حذف پروانه ساخت و پویش آب
- نوزدهمین دوره جشنواره سینماحقیقت افتتاح شد
- «خرگوش سیاه، خرگوش سفید» بهترین فیلم جشنواره هاینان چین شد
- سه نمایش تازه در راه عمارت نوفللوشاتو
- مستند «در میان درختان انجیر»؛ داستان زنی که امتداد آزادگی بود
- بهترین فیلمهای ۲۰۲۵ از نگاه سایت راجر ایبرت؛ «نبردی پس از دیگری» در صدر، «یک تصادف ساده» در رده دوم
- در آمریکا تب اسکار بالا میرود
- نگاهی به فیلم سینمایی «بی سر و صدا»؛ چی شد که تو دیو شدی؟
- «زال و رودابه» به مصر میرود
- مصاحبه با نوآ بامباک درباره فیلم آخرش «جی کلی»؛ چگونه او دوباره عاشق سینما شد؟
- با موافقت شورای پروانه فیلمسازی؛ پروانه ساخت سینمایی برای ۷ فیلمنامه صادر شد
- تردید لئوناردو دیکاپریو درباره تصاحب هالیوود توسط هوش مصنوعی
