سینماسینما، گلاره محمدی
گاهی بازگشت به یک سرزمین، به معنای بازگشت به خانه نیست. ممکن است همان خیابانها، همان زبان و حتی همان منظرهها پیش رویت باشند، اما ممکن است چیزی در میان تمام این آشناییها تغییر کرده باشد؛ چیزی که دیگر نمیتوانی پیدایش کنی.
پاول پاولیکوفسکی در «فادرلند» سراغ توماس مان میرود؛ نویسندهای که پس از سالها تبعید، به آلمان بازمیگردد. اما این بازگشت، بیشتر شبیه مواجهه با ویرانههای یک خاطره است تا رسیدن به خانه. آلمان پس از جنگ، کشوری است که نهفقط زیر آوار جنگ، بلکه زیر بار سنگین گذشته، گناه و انکار فرو رفته است. سرزمینی که مردمانش هنوز با میراث فاجعهای که پشت سر گذاشتهاند، روبهرو نشدهاند.
«فادرلند» را میتوان در ادامه دو فیلم قبلی پاولیکوفسکی، «آیدا» و «جنگ سرد»، بررسی کرد. این سه فیلم، سه فصل از یک دغدغه مشترکاند؛ هویت و تعلق در سرزمینی که تاریخ، فرصت زیستن معمولی را از ساکنانش گرفته است.
در «آیدا»، گذشته و ریشهها در جستوجوی هویت دختری جوان آشکار میشوند. در «جنگ سرد»، عشق در میان مرزها، مهاجرت و جدایی گرفتار میشود و در «فادرلند»، مردی را میبینیم که پس از سالها دوری به وطن بازگشته، اما وطن دیگر همان وطن سابق نیست.
پرسش اصلی فیلم برای من نه درباره بازگشت توماس مان، بلکه درباره معنای همین بازگشت است. اصلاً وطن کجاست؟ جایی که در آن متولد شدهایم؟ جایی که زبان مادریمان را در آن آموختهایم؟ یا سرزمینی که بتوانیم بدون شرم از گذشتهاش، خودمان را متعلق به آن بدانیم؟
در میان تمام این پرسشها درباره وطن و هویت، آنچه فیلم را انسانیتر و عمیقتر میکند، رابطه توماس مان و دخترش اریکاست.
اریکا فقط دختر توماس مان نیست؛ همراه، مترجم و مراقب پدری است که جایگاهش در جهان ادبیات و اندیشه، بسیار فراتر از جایگاهش در جهان خصوصی خانواده است. رابطه آنها در ظاهر بر پایه احترام و همراهی شکل گرفته، اما در لایههای زیرین آن، فاصلهها، رنجشها و ناگفتههای زیادی وجود دارد.
مرگ کلاوس، پسر خانواده، این فاصله را آشکارتر میکند. سوگ مشترک پدر و دختر، بهجای آنکه آنها را به هم نزدیک کند، تفاوت نگاهشان به فقدان، مسئولیت و خانواده را نمایان میکند. اریکا میخواهد پدرش را از حصار نقش عمومی و تشریفات بیرون بکشد و با واقعیت عاطفی خانواده روبهرو کند؛ اما توماس مان همچنان درگیر جایگاهی است که سالها برای خود ساخته است.
اینجا یک تناقض تلخ شکل میگیرد: مردی که درباره سرنوشت یک ملت، مسئولیت تاریخی و آینده یک کشور سخن میگوید، در مواجهه با رنج نزدیکترین آدمهای زندگیاش چندان موفق نیست.
شاید یکی از لایههای مهم فیلم همین باشد؛ اینکه مسئولیت اخلاقی فقط در برابر تاریخ و جامعه تعریف نمیشود. گاهی باید در برابر آدمهایی هم مسئول باشیم که در نزدیکترین فاصله از ما ایستادهاند. نمیتوان از زخمهای یک ملت گفت، اما زخمهای خانواده را نادیده گرفت.
وطن در این فیلم فقط یک جغرافیا نیست. در رابطه پدر و دختر هم میتوان ردپای همین مفهوم را پیدا کرد؛ میراثی که از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود. میراثی متشکل از خاطرات، باورها، زخمها و حتی سکوتهایی که گاهی بیش از هر کلمهای معنا دارند. شاید همانطور که یک ملت نمیتواند بهسادگی از گذشتهاش عبور کند، یک خانواده هم نمیتواند تمام ناگفتههایش را پشت سر بگذارد.
پاولیکوفسکی با همان قابهای سیاهوسفید و سکوتهای حسابشدهای که در دو فیلم قبلیاش هم میشناختیم، بهجای پاسخ دادن، ما را با این پرسشها تنها میگذارد. در جهان او، تاریخ همیشه در پسزمینه زندگی شخصی آدمها حضور دارد و زندگی شخصی نیز هرگز کاملاً از تاریخ جدا نمیشود. «فادرلند» شاید وصف حال کسانی است که گاهی از دور به وطن نگاه میکنند و نمیدانند دلتنگ چیزی هستند که هنوز وجود دارد یا تصویری که سالهاست در ذهنشان ساخته و حفظ کردهاند.
آدمی میتواند از وطنش دور شود، اما وطن هیچوقت از وجود او دور نمیشود. در خاطراتش میماند، در زبانش، در موسیقی که میشنود و حتی در حسرتی که با خودش حمل میکند. شاید دردناکترین بخش ماجرا همین باشد که آدمی میتواند سالها برای بازگشت به خانه رؤیاپردازی کند، اما وقتی بازمیگردد، نه خانه همان خانه است و نه خودش همان آدم سابق.
«فادرلند» بیش از آنکه فیلمی درباره بازگشت به وطن باشد، درباره فقدان است؛ فقدان سرزمینی که دیگر وجود ندارد، رابطههایی که در گذر زمان آسیب دیدهاند و گذشتهای که حتی با عبور از مرزها و فاصله گرفتن از جغرافیا، دست از سر آدمها برنمیدارد.
شاید وطن همان جایی باشد که دلمان میخواهد به آن برگردیم؛ اما حقیقت این است که گاهی حتی اگر برگردیم، وطنی که از آن سفر کرده ایم، دیگر وجود ندارد.