سینماسینما، آریو همتی
پیام فیلم «لیلا» (۱۳۷۵) این است که هر غیر ما، دیگری یا ابژه نیست که ما باعنوان نشستن در جایگاه سوژه بتوانیم آن را حذف کنیم.
«لیلا»ی مهرجویی بنا بر مقولهبندی ساختاریک در نوع سینمای فراساختارگرا قرار میگیرد.و بنا بر سوژههای بیستگانه فرائیستی در نوع جنسیت سوژه گرایی ذیل شاخه زن سوژهگرایی انسان محور تعریف میشود که توانسته خود را به دگرسوژهگرایی نزدیک کند.
درک حضور دیگری امری مهم در تاریخ اندیشه بشر است و ظرفیتسازی دیالکتیک ادراکی برای اینکه با این متد نگرشی بشود به گونهای وارد این مبحث شد که هر غیر خویش را دیگری نپنداریم و در واقع خویش را از مقام قضاوت خلع کنیم. همه ما انسانها با هر جنسیت، نژاد،ز بانی و در هر مکانی دگرسوژههای هم هستیم. در واقع در جهان تزها زیست ما معنی پیدا میکند آن هم بدون آنتیتز.
همه ما کنار هم سوژههای شناورجامعه انسانی هستیم و در مقام مادرمائیک با جنسهای همعرض خویش، سوژههای شناور جامعه جانداران، و باز در مقام مادرمائیک سوژههای شناور شناور تمام کلمه پدیدارهای هستی هستیم.
فیلم با سه تفاوتسازی لیلا با بازی لیلا حاتمی و همسرش با بازی علی مصفا و لیلا و مادر شوهرش با بازی جمیله شیخی و لیلا و هوویش با بازی شقایق فراهانی یکی از مهمترین فیلمهای سینمای ایران به لحاظ شکلگیری درام است. اینکه او میتواند در طول فیلم از تمام کشمکشها عبور کند در واقع یک کلاس درس برای زیست رئال ما میتواند باشد.
یک نکته مهم دیگر این است که در کلیت فیلم «لیلا» جایگاه زن سوژه محوری را داراست و ما انگار داریم جهان درون او را میخوانیم و میبینیم. این جهان زن سوژهگرایی البته با فراروی از نگرههای قالبیک به مبحث دگرسوژگی وارد میشود و میخواهد به درک حضور مادر شوهر، شوهر، و هوویش برسد. هر چند این تمرینها نهایتا روان او را میآزارد و یک جا، درست در نقطه اوج دراماتیک اثر، لیلا انگار میشکند و نیاز به باز آفرینی پیدا میکند. او که خودش برای همسرش زن اختیار کرده در شب عروسی آنها، خانه را ترک میکند.
مهمترین شاخصه مهرجویی زمانی که زنان در فیلمهای او در جایگاه سوژه قرار میگیرند مانند «پری» (۱۳۷۳) یا لیلا، آنجاست که ما درون ذهن کاراکتر را میشنویم و میبینیم. جهان درون تعیین یافته چه روزمرگی لیلا زیر بار فشار جهان بیرونی ـ اینجا خانواده ـ که لیلا حاتمی این ذره ذره دیوانگی و جان سوزی را به درستی بازی کرده و نمایش میدهد و چه زیست فلسفی و پرسشمند پری با آن بازی شاخص و تاریخ ساز نیکی کریمی که مخاطب را لحظهای به حال خود وا نمیگذارد، و تمام اینها بنا بر دقت و وسواس مهرجویی در شخصیتپردازی شکل گرفته و رخ مینماید. بهرام بیضایی هر چند در شخصیتپردازی مانند مهرجویی قوی عمل میکند ولی این کارگردان برجسته با جهان درون محتاطتر عمل کرده و تصاویر مبهم و هالههای عجیب و لحظههای نامفهوم از آن خلق میکند که البته این تفاوت در این دو کارگردان بنا بر رویکردهای متفاوت آنها نسبت به انسان و هستی است. بر مهرجویی نگرش فلسفی ـ عرفانی غلبه دارد، اما بر بیضایی نگرش اسطورهای ـ عرفانی .
بازی جذاب جمیله شیخی که به کاراکتری جان بخشیده که در ایجاد فراز های روایتی میتواند به عنوان یک آغاز گر درست عمل کند و البته در مقابل بازی درونگرای برونریز لیلا حاتمی با آن عمق کاراکتر لیلا ، با بازی به برونگرای درونریز علی مصفا مخاطب نسبت به فیلم کشش بیشتر و بیشتر پیدا میکند. تا آنجا که در نگاه مخاطب تودگانی این اثر به عنوان یک فیلم ماندگار ثبت میشود و در نگاه مخاطب نخبگانی در تمام نظر سنجیها به عنوان یکی از مهمترین فیلمهای مهرجویی نام برده میشود. این فیلم هنوز هم در ساحت سینمای اندیشهمحور و قصهگو با روایتی به شدت ایرانی، دوربینی ایرانی، بازیهایی ایرانی و یک کارگردانی ایرانی از نمودهای باشکوه تعیین یافته تمدن آریایی ماست.
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- همگام با بهروز وثوقی در قلههای بازیگری
- سینمای تینایجری در ایران/ از دهههای دور تا «تهران کنارت» و «بیداد»
- نگاهی به بازیگری فائقه آتشین/ خانم سوپر استار
- شهاب حسینی؛ بازیگر مؤلف و قائم به اراده
- «روسری آبی»؛ فرا رفتن از چارچوب بسته
- «جزیره رنگین»؛ وقتی خسرو سینایی جنوب را به روایت خود میآفریند
- «شطرنج باد»؛ فروپاشی ساختارهای کهنه
- «زنان، بدون مردان»؛ از شهرنوش پارسیپور تا شیرین نشاط
- حامد بهداد؛ بازیگر مولف و قائم به انرژی
- «آشغالهای دوست داشتنی»؛ جنگ روایتها
- «پرنده کوچک خوشبختی»؛ مهمترین اثرِ روان سوژهگرای سینمای ما
- مرجان ساتراپی؛ کارگردانی استاندارد و نویسندهای مولف
- فخری خوروش؛ بازیگر مولف و ستاره موج نوی سینمای ایران
- «نفس عمیق» پرویز شهبازی مهمترین فیلم دهه هشتاد/ نشستن جوانان در جایگاه سوژه
- سفری در مسیر شناخت
پربازدیدترین ها
- نگاهی به موسیقی فیلم «استخر»/ ناظرِ آرام صحنهها
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- نگاهی به فیلم پرویز ساخته مجید برزگر / پرویز، مستند یک سقوط پس از هبوط
- نگاهی به مستند «ثانیه های سربی»/ در ستایش سینما
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- گذری در جشنواره فیلم ونیز / گزارش تصویری
- نمایش «رومولوس»؛ این رومولوسِ مغموم
- رونمایی از ۶ کتاب درباره فیلمهای شاخص سینمای ایران در موزه سینما
- دو جایزه جشنواره «جامو و کشمیر» به «زیبا صدایم کن» رسید
- فرهادی از رفتن به اسکار باز ماند
- وداع با پیکر جواد مجابی / گزارش تصویری
- جشنواره فیلم تورنتو ۲۰۲۶/ پایانِ پایتختِ واحد و بازنویسی جغرافیای قدرت در سینمای جهان
- همگام با بهروز وثوقی در قلههای بازیگری
- درباره فیلم «مرغ»/ منم اسپارتاکوس
- «پروانه»؛ وقتی غیاب، شکل دیگری از حضور است
- نمایش تازه علی اصغری؛ روایتی کمدی از تاریخ تئاتر عامهپسند
- جشنواره ونیز ۲۰۲۶ از نیمه گذشت؛ آیا نتفلیکس با چند فیلم در بخش مسابقه شیر طلا را میبَرد؟
- «مرد عنکبوتی: روز کاملاً جدید» پیشتاز گیشه آمریکا/ فیلم نولان در رده دوم
- یادداشتی بر «اژدهاک»؛ نفرین به راههای رفته بیهوده!
- «بدون ایرج»؛ جسارت و عریانی فیلم در روایت تنهایی انسان ایرانی
- نگاهی به زنانِ «پاتر پانچالی»/ سه برش از یک زندگی
- «دوازده مرد خشمگین»؛ دوازده مرد، یک اتاق، یک تصمیم
- یادداشتی بر بیضاییخوانی؛ تاریخ فقط با نامهای تازه تکرار میشود
- جواد مجابی درگذشت
- نگاهی به موسیقی فیلم «استخر»/ ناظرِ آرام صحنهها
- «۱۵/۱۸» (محلی برای شفا)؛ صدای عصیان جوانان فرانسوی
- حسین وخشوری دبیر اولین جشنواره فیلم فجر و مدیرمسئول هفتهنامه سینما درگذشت
- سینمای تینایجری در ایران/ از دهههای دور تا «تهران کنارت» و «بیداد»
- همزمان با برگزاری ونیز ۲۰۲۶/ آلبرتو باربرا: جشنواره امسال نسبت به سالهای گذشته سیاسیتر است
- پس از کسب چهار جایزه بینالمللی/ ادامه حضور جهانی « این صداها واقعیست» در هشت جشنواره
- مستند «زعفران»؛ زیبایی، توازن و جهانی فراموش شده
- «نفرین توقیف» راهی جشنواره فیلم لندن میشود
- نخستین نمایش جهانی «در جاده با کیارستمی» در بوسان
- اندیشکده خانه تئاتر تاسیس شد
- نمایش «سر به سر» در جشنواره کره جنوبی
