سینماسینما، آریو همتی
گلاب آدینه به سبب داشتن روح مادری سنتی، اما غیرکلیشه‌ای و همچنین احترام به هنر و قدرشناسی در زیست‌شان، از بازیگران پرطرفدار است.
کارنامه گلاب آدینه با تمام تصاویر «حاشیه ـ مرکز»، کنش‌های زیست شخصی و جمعی، دغدغه‌های شغلی، دغدغه‌های فرزندان در مدرسه و دانشگاه، ارتباط با مردم در زمان ساخت اثر و… در سینما به مثابه آینگی امر جمعی می‌توانند به نگره‌ای مستند برای ثبت زیست ایرانیان در دهه‌های شصت، هفتاد، هشتاد و نود مورد واکاوی قرار بگیرند. این شاخصه در امر سینمای اجتماعی با وجود کمیت ـ کیفیت لازم در کارنامه کمتر بازیگری قابل دریافت است.
گلاب آدینه در بین انواع بازی‌ها یعنی :
۱ـ برون‌گرای تک ساحتی
۲ـ درون‌گرای تک ساحتی
۳ـ برون‌گرای برون‌ریز
۴ـ برون‌گرای درون‌ریز
۵ـ درون‌گرای برون‌ریز
۶ـ درون‌گرای درون‌ریز (۱)
ساحت ثابت بازی‌اش بر برون‌گرای برون‌ریز استوار است که همین مسئله در شمایل‌سازی مطالبه‌گرایانه ـ اجتماعی او تأثیرگذار بوده است، اما نباید از بالفعل شدن توانایی‌های ساحات درونی او نیز در آثاری مانند «معجزه خنده» (یدالله صمدی)، «وقتی همه خواب بودند» (فریدون حسن پور) و یا کاراکتر توبای او جلوی دوربین مینو فرشچی در نقش فروغ کیا مستندساز و پژوهشگر در فیلم «بانوی اردیبهشت» (رخشان بنی اعتماد) که می‌خواهد درباره زیست خود و سختی شغل و درآمد حرف بزند، اما سرخ می‌شود و ناخودآگاه خنده‌اش می‌گیرد. هم میل به ابراز در وجود کاراکترهایی که بازی کرده دیده می‌شود و هم نوعی حیای مشرقی ایرانی که آدم را به جهان درون کاراکتر می‌کشد .
از همان ابتدا حضور گلاب آدینه در «چوپانان کویر» (حسین محجوب) و «رسول پسر ابوالقاسم» ( داریوش فرهنگ ) تا سریال «سلطان و شبان» (فرهنگ) نشان‌دهنده آغاز به کار بازیگری است که مانند دوستان هم افزا و هم همراه و هم آغاز خود در تئاتر یعنی سوسن تسلیمی، مهدی هاشمی و فرهنگ هنر را به درستی می‌شناسد و می‌داند که باید به نوعی از سینمای بدنه تن ندهد. (هر چند هاشمی و فرهنگ بعدها به شکل پراکنده در فیلم‌های سینمای بدنه نیز دیده شدند، اما روال بازیگران بزرگ تئاتر حضور در آثار اندیشه محور بوده است.)
آشنایی بیشتر با رخشان بنی‌اعتماد منجر به سینرژیسم سینمایی و هم‌افزایی کارگردان بازیگر در طول سه دهه همکاری مشترک آنها شد. آدینه می‌توانست نمونه خوبی از زن شرقی با تمام دغدغه‌های صحیح آن باشد و با وجود تکرار برخی ساحت‌ها از فیلمی به فیلم دیگر، اما هر بار نه تنها مورد انتقاد جامعه منتقدان قرار نگیرد بلکه همیشه ستایش شود. مادرانی طبیعی با حس‌های امید و ضعف توأمان، شادی و غم توأمان، قدرت و ترس توأمان و…که کمک می‌کرد نه تنها از تیپ به کاراکتر برسد بلکه گاهی حتی از کاراکتر سمت ابرکاراکتر حرکت‌هایی داشته باشد.
«زرد قناری» (رخشان بنی‌اعتماد- ۱۳۶۷) صحنه درخشش مهدی هاشمی است که موتور محرک او در مسیر آدینه است. این اثر آغاز سرفصلی درخشان از همکاری یک کارگردان مؤلف زن یعنی بنی‌اعتماد با بازیگر مؤلف زن یعنی آدینه است.
«روسری آبی» (بنی اعتماد -۱۳۷۳) حضور کوتاه و غیرمحوری، اما درخشان آدینه کنار حضور دو غول بازیگری یعنی عزت‌الله انتظامی و فاطمه معتمدآریا بسیار به چشم می‌آید. حضور او آنقدر طبیعی توانسته صدای حاشیه باشد که نظر کارشناسان بازیگری را به خود جلب کرده است.
«بانوی اردیبهشت» (رخشان بنی اعتماد ) در سال‌های ۷۶ و ۷۷ جلوه‌ای خاص از هم‌افزایی مستند و سینمایی، و بازگشت به ریشه‌گاه مشترک دغدغه‌های زنان و مردان، آنجا که هر دو بتوانند به عنوان دگرسوژه‌های یکدیگر در جایگاه سوژه نشستن را درک کنند . با وجود حضور کوتاه خانم آدینه در این اثر که صحنه درخشش مینو فرشچی است، ولی باز بازی آدینه به چشم می‌آید. حضور چند باره پر نقش‌های کوتاه آثار و درخشش در چنین نقش‌هایی با بار کمی کمتر نشان‌دهنده کیفیت کار یک بازیگر مؤلف و صاحب سبک است.
«زیر پوست شهر» (بنی‌اعتماد- ۱۳۷۸) به اصطلاح شعاری‌ترین و به انتخاب بسیاری از کارشناسان مهمترین فیلم بنی‌اعتماد است (اما به نظر من «روسری آبی» شاهکار اوست) ، و حضور سوپر استار وقت سینمای ایران محمدرضا فروتن فیلم را از جهان تأثیرگذار اندیشه وارد عرصه رقابت در سینمای گیشه نیز می‌کند. این فیلم صحنه درخشش گلاب آدینه‌ی دغدغه‌مند است و او حضور خود را به عنوان مادری دردآشنا در تاریخ سینما تثبیت می‌کند.
«مهمان مامان» (داریوش مهرجویی) که دوربین خانه و فضای آن را به مثابه میدان نیرو محل درخشش و ظهور و بروز توانایی‌های بازیگری بازیگران آن می‌کند. در فیلم کاراکتر مادر حضوری محوری دارد و همه کاراکترها در کنار او درخشان هستند. کنش و واکنش و ردوبدل شدن حس‌های مختلف در حضورگلاب آدینه با پورشیرازی، آدینه باهمسایه‌ها، آدینه با بچه‌ها، آدینه با مهمانان و…منجر به ماندگاری اثر می‌شود.
«وقتی همه خواب بودند» (فریدون حسن پور) روایتی شاعرانه از مادرانگی و دلبری به در زیست ساده و پالایشگر روستایی ـ طبیعی و حضور هماهنگ و جواب پس داده‌ی محمدرضا فروتن و گلاب آدینه. اثری تاثیرگذار و گیرا که بازی درون‌گرای درون‌ریز غزل شاکری را نیز کنار دیگر بازی‌های درون‌گرای خود دارد.
«قصه‌ها» (رخشان بنی‌اعتماد- ۱۳۹۲) فیلمی چند روایتی و پلی فونیک بر بستر رویدادهای اجتماعی که هر چند حضوری پر از ستاره را تجربه کرد، ولی مانند «روسری آبی» و «زیر پوست شهر» گیرایی خاصی برای مخاطبان نخبه‌گرا و یا مخاطبان عام نداشت.
به هر حال نگاه انتقادی رخشان بنی‌اعتماد همواره و در هر نوعی از سینمای ساختارگرا و یا پساساختارگرا برای مدیران کمتر قابل تحمل بوده است، برای همین شکلی از فیلم‌های واقعی اجتماعی را که در آثار این دسته کارگردان‌ها می‌دیدیم دچار ممنوعیت می‌شدند تا نوعی از آثار انتقادی غیرواقع که در واقعیت توسط خودی‌ها ساخته می‌شد جای مستقل بودگی و در سطح هنری‌تر مؤلف بودگی را بگیرد.
منابع:
۱ـ کتاب «جهان سینما در وضعیت ابرفیلم تیپ ،کاراکتر و ابرکاراکتر» اثر مشترک آرش آذرپیک و آریو همتی ـ چاپ ۱۴۰۵ـ انتشارات ارشدان تهران.