سینماسینما، حمیدرضا گرشاسبی
«عشق ممکن» با یک فرمان آغاز میشود: «طمع نکن.» اما این فرمان، در همان لحظه نخست، از یک اندرز اخلاقی فراتر میرود و به شالوده فیلم تبدیل میشود. لی چانگ-دونگ آن را نه بهعنوان گناهی که کسی مرتکب میشود، بلکه بهعنوان نیرویی که روابط را میسازد و همزمان از آن روابط را از درون میخورد، در سراسر اثر میگستراند. داستان درباره دو زوج از دو جهان است. هو-سوک کارگری است که در جریان سرکوب یک اعتصاب از کار اخراج شده و از درون فروپاشیده؛ همسرش می-اوک در کارخانه ماسک کار میکند و بار خانواده را به دوش میکشد. در سوی دیگر، یه-جی زنی مستندساز است که میخواهد درباره پیامدهای اجتماعی اخراج کارگران فیلم بسازد و همسرش سانگ-وو زندگی مرفهی دارد و کاری که به دنیای سرمایه داری وصل است. این دو جهان در یک مجلس ختم به هم میرسند و از همان لحظه، چیزی میان آنها شکل میگیرد که نه دوستی است، نه همدلی، نه همدستی. چیزی است میان اینها: طمع. همان نیروی به ظاهر شکلدهنده و خورنده.
نخستین تجلی این طمع، در یک شیء کوچک دیده میشود. یه-جی هنگام فیلمبرداری کیف لوکس گرانقیمتی به دست دارد و پیراهنی میپوشد که بهایش می-اوک را شوکه میکند. می-اوک پنهانی میکوشد ارزش آن کیف را دریابد و بعد، با لحنی که نه سرزنش است نه حسادت، به یه-جی یادآوری میکند که در برابر کارگران کمتر خودنمایی کند. این لحظه کوچک، کل فیلم را در خود دارد. می-اوک به چیزی چشم دوخته که میداند از آنِ او نیست، و همین آگاهی، طمعش را به چیزی تلخ و انسانی تبدیل میکند. طمع او به کالا نیست؛ به تعلق داشتن به دنیایی است که در آن، چنین کیفی یک امر عادی است. و همینجاست که نخستین شکاف در رابطه دو زن پیدا میشود: یکی در خانه دیگری، و دیگری در آستانه خانهای که هرگز از آنِ او نخواهد بود.
اما این تنها شکل طمع نیست. یه-جی به چیزی دیگر طمع دارد: به «واقعیت». به همین دلیل است که مستندسازی را انتخاب کرده و در وصف مستندسازی خطابهای هم میگوید. او به زندگی خام و بیپیرایه خانواده کارگر اخراجی جذب شده است. وقتی می-اوک با اشک از گذشتهاش میگوید، اولین واکنش یه-جی این است که سراغ دوربین برود. وقتی هو-سوک در یادآوری فرو میریزد، او ضبط را متوقف نمیکند. او به ثبتِ آن لحظه «واقعی» طمع دارد، بیآنکه بپرسد آیا این ثبت، خودش نوعی تصاحب است یا نه. اینجاست که فیلم تیزترین پرسش خود را مطرح میکند: آیا میتوان با دوربین به رنج کسی نزدیک شد، بیآنکه آن را به تملک درآورد؟
و بعد به لایه عمیقتر فیلم میرسیم. یه-جی به تصویری که از خودش دارد هم طمع میورزد: تصویر مستندسازِ دلسوز، فهمیده و همدل. او میخواهد همدلی کند، اما بیشتر از همدلی، به این نیاز دارد که خودش را «انسانِ همدلی» بداند. و همین نیاز، همدلیاش را به نمایش تبدیل میکند. سانگ-وو دقیقاً همین را به او گوشزد میکند: که در برابر آن دو، دارد بازی میکند. این طمع به «خودِ خوب»، شاید خطرناکترین شکل طمع در فیلم باشد، چون خود را در لباس فضیلت پنهان میکند.
در کنار دیدن، شنیدن هم در این فیلم قلمروی طمع است. صداگذاران، میکروفونها و ضبطِ صدا در سراسر فیلم حضور دارند و همین حضور، پرسشی تازه میسازد: آیا گوش دادن به رنج دیگری هم میتواند شکلی از تصاحب باشد؟ وقتی یه-جی به حرفهای می-اوک گوش میدهد، آیا واقعاً میشنود یا دارد ضبط میکند؟ در جهانی که همهچیز قابل ثبت است، «شنیدن» هم از «داشتن» جدا نمیشود.
در برابر این همه، هو-سوک و می-اوک هم طمع میورزند، اما طمعشان از جنسی دیگر است. هو-سوک در یک صحنه کوتاه، مردی را میبیند که در نانوایی کیک تولد و شمع میخرد. در نگاه او چیزی جز حسرت نیست. او به یک شخص خاص طمع نمیورزد؛ به یک زندگی عادی طمع میورزد، به همان چیزی که از او گرفته شده. این طمع از جنس اندوه است، نه از جنس حرص. و می-اوک به نوعی تعلق داشتن طمع میورزد، به امکانی که میداند واقعی نیست و همین، رابطهاش را با یه-جی از درون میخورد. در کنار اینها، کششهای ناگفته و مرزهایی که تهدید میشوند، طمع را از قالب مال و کالا بیرون میکشند و به قلمرو نزدیکی، توجه و چیزهایی میبرند که مالِ آدم نیست، حتی وقتی کسی آن را بر زبان نمیآورد. و نیز بدنِ هو-سوک، بدنِ زخمخوردهای که هم محلِ تروماست و هم محلِ نگاهِ دیگری، به قلمروی طمع تبدیل میشود: طمع به سلامتِ او، به بازگشتِ او به زندگی، و طمع به این که کسی بتواند او را از این حال بیرون بیاورد.
در میان این همه بالا و پایین رفتنها، پسری هست که کمتر دیده میشود، اما همهچیز را میبیند. حتی اگر خودش را در کمد پنهان کند، باز دریچهای وجود دارد که از آنجا به بیرون نگاه کند و ببیند آدمها چه طور ر فتار میکنند. او شاهدِ فروپاشی پدر و ورود دوربین به خانه است و همانجا میآموزد که آدمها چگونه به زندگیِ یکدیگر نگاه میکنند. طمع بزرگترها، بر شانههای او سنگینی میکند.
عشق ممکن را میتوان ادامهای مدرن و طبقاتی برای فرمان «طمع نکن» کیشلوفسکی دانست، اما نه بهعنوان اقتباس. لی چانگ-دونگ همان فرمان را از حوزه روابط خصوصی بیرون میکشد و به میدان طبقه، نگاه و بازنمایی میبرد. طمع در این فیلم یک ایده انتزاعی نیست؛ در هر رابطه، در هر نگاه و در هر قاب دوربین، شکلی تازه به خود میگیرد. از کیف دستی شروع میشود و به دوربین، به رنج دیگری، به بدنِ دیگری و به همسر دیگری میرسد. عنوان فیلم هم خودش یک تنش درونی دارد: «عشق ممکن» در برابر «طمع نکن» میایستد، و پرسش این است که آیا عشق در این جهان، خودش شکلی از طمع است یا تنها راهِ رهایی از آن. فیلم پاسخ نمیدهد. این سوال هم مطرح است: آیا در جهانی که در آن هر نگاه، نوعی تصاحب است و هر همدلی، نوعی از نمایش، عشق ممکن است؟ برای این سوال هم پاسخی نیست. اما همین پرسشها، و همین کیف دستی، و همین دوربینی که خاموش نمیشود، تصویری است که تا مدتها در ذهن میماند.