سینماسینما، آریو همتی
در سینمای جریان اصلی ایران تعداد انگشت‌شماری از فیلم‌ها توانسته‌اند موج غالب بسازند. بسترهای سیاسی ـ اجتماعی و یا فرهنگی خاص از تاریخ ورود سینما به ایران در ساخته شدن این فیلم‌های تاثیرگذار در سینمای سرمایه‌محور و ـنه لزوما اندیشه محورـ به دلیل ارتباط بی‌واسطه‌ی سوپراستار با جمعیت عام سینمارو مورد بررسی است.
«افسونگر» (اسماعیل کوشان)۱۳۳۲، «گنج قارون» (سیامک یاسمی)۱۳۴۴، «قیصر» (مسعود کیمیایی)۱۳۴۸، «یاران» (فرزان دلجو و امیر مجاهد)۱۳۵۳، «تاراج» (ایرج قادری) ۱۳۶۳، «عروس» (بهروز افخمی) ۱۳۶۹، «قرمز» (فریدون جیرانی )۱۳۷۷، «کما» (آرش معیریان)۱۳۸۲ و «ابد و یک روز» (سعید روستایی) ۱۳۹۴ .
در میان این آثار که همه در زمان ساخت توانستند المان‌هایی خاص را در سینما به شمایل غالب تبدیل کنند و گاهی این شمایل سطحی، تیپیکال و به اصطلاح فیلمفارسی بود و گاهی نیز با یک موج از سینمای اندیشه پیوند خورد. به هر حال همه این آثار فیلمسازی را در سطوح مختلف ساختار کلاسیک تا ساختار آوانگارد و… در سینمای ایران به عنوان روایت مورد پسند جمعیت عام سینما رو تثبیت کردند.
در این میان «قیصر»، «قرمز» و «ابد و یک روز» در سینمای اندیشه‌محور نیز حائز اهمیت زیادی هستند و در واقع به عنوان یک موج سینمای اندیشه توانستند در سینمای سرمایه‌محور و جریان اصلی هم شمایل خود را غلبه بدهند.
و اما «قرمز» (جیرانی) یک برتری دیگر بر تمامی فیلم‌های موج ساز سینمای جریان اصلی ایران نیز دارد و آن این است که سوپراستار محوری یک عصر را که همیشه بازیگران مرد مانند محمدعلی فردین، بهروز وثوقی، جمشید هاشم‌پور، ابوالفضل پورعرب و… بودند با سوپراستارمحوری زن تغییر دهد. یعنی به اصطلاح هدیه تهرانی را به تنها سوپراستار زن موج‌ساز در سینمای جریان اصلی تبدیل کند.
هدیه تهرانی در امتداد مسیر بازیگران زن مؤلف مانند فخری خوروش، شهره آغداشلو، سوسن تسلیمی، فاطمه معمتدآریا و… نیز به نوعی یک اتفاق مهم محسوب می‌شود و همزمان هم بازیگر زن مؤلف و هم سوپراستار موج ساز ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۲ محسوب می‌شود.
«قرمز» در شرایطی ساخته شد که جریان دوم خردادی‌ها نیاز به تثبیت سوپراستار عصر خود داشت. دیگر صدای زنان باید در آن بستر تاریخی بیشتر شنیده می‌شد و شعر دهه هفتاد و ادبیات دهه هفتاد، صدا و سیمای دهه هفتاد، سینمای دهه هفتاد و… همه با حضور پررنگ‌تر زنان نسبت به فضای دهه شصت ضرورت تاریخی انقلاب فمینیستی موج‌های اول و دوم را به شکل بسامدمند شکل داده بود.
حضور محوری هدیه تهرانی و همزمانی با حضور زنان بازیگر تاثیرگذار و مهم دیگر مانند فاطمه معتمدآریا، نیکی کریمی، میترا حجار، رویا نونهالی، ویشکا آسایش، مهتاب کرامتی ،کتایون ریاحی، گلاب آدینه، مینو فرشچی، لیلا حاتمی، مریلا زارعی، عسل بدیعی، بیتا بادران، گلشیفته فراهانی، پگاه آهنگرانی تا مرجان شیرمحمدی، زیبا بروفه، شقایق فراهانی، باران کوثری و… تا اوایل دهه هشتاد و اضافه شدن سه بازیگر قدرتمند دیگر ترانه علیدوستی، نگار جواهریان و رعنا آزادی‌ور منجر به شکل‌گیری شمایل دقیق، درست و به روزی از زن به مثابه یک بال پرنده انسانیت در کنار بال مردانگی آن شد. تاریخیت زن با حضور محوری تن، روح، روان، جان و به اصطلاح دقیق‌تر وجوه جوهری زن در کنار ماهیت‌مندی آن که هیچ‌وقت اجازه ظهور و بروز سیستماتیک نداشته، یکباره سینما را با آثار درخشانی مانند «قرمز» (فریدون جیرانی)، «بانوی اردیبهشت» (رخشان بنی‌اعتماد)، «دو زن» (تهمینه میلانی)، «شوکران» (بهروز افخمی)، «اعتراض» (مسعود کیمیایی)، «زیر پوست شهر» (رخشان بنی اعتماد)، «مومیایی ۳» (محمدرضا هنرمند)، «بمانی» (داریوش مهرجویی)، «نیمه پنهان» (تهمینه میلانی)، «عینک دودی» (محمدحسین لطیفی)، «کاغذ بی‌خط» (ناصر تقوایی) و «سگ کشی» (بهرام بیضایی)، «خانه‌ای روی آب» (بهمن فرمان آرا )، «شام آخر» (فریدون جیرانی)، «ایستگاه متروک» (علیرضا رئیسیان)، «شمعی در باد» (پوران درخشنده)، «مهمان مامان» (داریوش مهرجویی)، «نفس عمیق» (پرویز شهبازی) و…
به هرحال تاثیر فریدون جیرانی در آغاز آن و تثبیت آن همراه دیگر کارگردان‌های مطرح سینما در یکی از مهمترین دوران‌های سینمای مطالبه‌گر اجتماعی ایران یعنی ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۲ را نمی‌شود به هیچ شکل انکار کرد.
از نیمه دهه هشتاد بنا به تغییرات سلیقه‌ی مخاطب عام سینمارو و به حاشیه رفتن موج اول سینمای مطالبه‌گر بعد از انقلاب، با نوعی از سینمای خنثی گلزار ـ مهناز افشار که در بالاشهر تهران و با حذف بیش از نود درصد جامعه از جایگاه سوژه اتفاق افتاد و به نوعی به فروش مجدد رویا به جمعیت عام سینمارو توانست فاتح گیشه‌ها شود، فریدون جیرانی دیگر نتوانست تأثیرگذاری پیشین را داشته باشد و همراه با دیگر کارگردان‌های دغدغه‌مند کمتر آثار درخشانی از او سراغ داریم.