سینماسینما، عزیزالله حاجی‌مشهدی؛

تازه ترین نمونه از مجموعه برنامه های برخوانی نمایشنامه های استاد بهرام بیضایی با عنوان بیضایی خوانی به کارگردانی کیوان کثیریان این بار با انتخاب نمایشنامه‌ی «چهار صندوق» در شامگاه ۱۲ مهر، در کتابسرای راوی- در محله ی باغ فردوس تجریش- به اجرا درآمد.

دراجرای این برخوانی، دُرسا علمی نژاد، رضا جلایری، امیرعلی صابری، بهگل ذوالفقار زاده، نغمه احمدی و حسین ملکی، نقش خوانی داشتند و کوشیده اند تا گذشته از کار معمول برخوانی نمایش، با تغییر لحن گفتار و حرکت های چهره ، خود را در حال ایفای نقش بر روی صحنه نمایش ، به مخاطبان و تماشاگران این نمایشنامه خوانی نشان دهند. در برخی از لحظه های اجرا نیز، ارشیا مستوفی با ضرب و برخی سازهای کوبه یی دیگر، موسیقی متن ساده اما متناسب با فضای نمایشنامه را در کنار نمایشنامه خوان ها،در کنارشان می نواخت تا فضای این برخوانی هرچه بیش تر به اجرای زنده ی یک نمایش نزدیک شود. اگرچه در این گونه برخوانی ها تماشاگران انتظار صحنه آرایی و استفاده از آرایه های معمول در اجرای یک نمایش راندارند، با این همه، با وفاداری به شرح صحنه های دقیق خود نمایش ،چهار شخصیت محوری نمایش هریک با بستن دستمال گردن های رنگی سرخ، سبز، زرد و سیاه، یکی از گروه های اجتماعی را نمایندگی می کنند.

بیضایی با انتخابی نمادین، رنگ سرخ( رضا جلایری) ، رنگ سبز( امیرعلی صابری)، رنگ زرد( بهگل ذوالفقار زاده) و رنگ سیاه(نغمه احمدی) را به ترتیب،نماینده ی گروه های اجتماعی: بازاریان، قشرهای سنّتی ومذهبی ، روشنفکران و کارگران به خواننده ی نمایشنامه و تماشاگر نمایش چهارصندوق معرفی می کند . در اجرای برخوانی نمایش نیز، هریک از نقش خوان ها کوشیده بودند تا با راهنمایی جزیی نگرانه ی کیوان کثیریان، خود را به نقش نزدیک کنند. برای نمونه، امیرعلی صابری با انتخاب لحن مناسب یک آدم مذهبی با استفاده از تکیه کلام و واژگانی که با هوشمندی زیاد از سوی نویسنده ی نمایشنامه به نگارش در آمده است، در برخی از لحظه های اجرا، شیرین تر از سایر نقش خوان ها، جلوه می کند. هرچند، در مجموع، برخوانی همه ی شخصیت ها کم نقص و قابل قبول بود. راوی نمایش(درسا علمی نژاد) به عنوان جوان ترین عضو این گروه، بیان مناسب و رسایی داشت و حسین ملکی ایفا کننده نقش مترسک در این برخوانی، با صدایی رسا و پایش مناسب آهنگ صدای خود، کوشیده است تا اجرایی تاثیر گذار داشته باشد.

چهار صندوق نوشته ی بهرام بیضایی ( سال ۱۳۴۶) از نمایشنامه هایی است که بیضایی در اوج جوانی و شوریدگی خود نوشته است و از جمله کارهایی ست که با شائبه ی نقد تند و تیز سیاسی – اجتماعی، شوربختانه تا امروز،هیچ گاه به گونه ی رسمی ، اجازه ی اجرا نداشته و تنها در برخی ازگروه های دانشجویی، به عنوان کاری تجربی، در فضاهای محدود دانشگاهی به نمایش در آمده است.

در نمایش نمادین چهارصندوق، جامعه یی به تصویر کشیده شده است که به دست خود، مترسکی را برای درامان ماندن از خطرهای احتمالی، می سازند تا به گمان خود، آسوده و ایمن باشند. بی خبر از این که مترسک خود ساخته ی آن ها ،روزی دیگر، بلای جان خودشان می شود! شاید نزدیک به همین معنا، نوعی شباهت مضمونی میان نمایشنامه ی «چهار صندوق» بیضایی با درونمایه ی نمایشنامه ی «چوب به دست های ورزیل» ( نوشته غلامحسین ساعدی ) نیز بتوان پیدا کرد. چرا که در نمایش ساعدی، روستاییان برای در امان ماندن کشتزارهای خود از حمله ی گرازهای وحشی ، چند شکارچی استخدام می کنند که به زودی می فهمند سیر کردن شکم شکارچی ها بسیار دشوار تر از تحمل آسیب هایی است که گرازها به جالیزهایشان وارد می کنند!

تماشای واکنش های متفاوت نمایندگان هر یک از طبقه های اجتماعی در نمایش بیضایی، تصویر های زنده ، واقع بینانه و تجربه ی زیسته ی خود بیضایی است. اگر جز این می بود، هرگز نمی توانست این چنین روانکاوانه تصویر دقیقی از واکنش های طبیعی آنان به خواننده یا ببیننده نمایش خود ارایه دهد.

هوشمندی رندانه ی مترسک نیز به اندازه یی بالاست که حتی می تواند «زرد» را به عنوان یک چهره ی روشنفکر و آگاه ، فرمانبردار خود سازد ! از نگاه بیضایی ، بی عملی نمایندگان گروه های اجتماعی مختلف ، به جز سیاه که کارگران را نمایندگی می کند و سر انجام صندوق خود را می شکند، تا از زندان تنگ و تاریکی که به دست خودشان ساخته اند، رهایی یابد، با توجه به نشانه های تاریخی جایی که در آن زیسته است، بسیار واقع بینانه به نظر می رسد. درست در لحظه ی خروس خوان ، در حالی که تنها «سیاه» قربانی ترس دیگران شده است، مترسک به صحنه باز می گردد و باردیگرتجربه ی تلخ رفتن به درون صندوق های تنگ و تاریک، تکرار می شود!

نمایشنامه ی «چهار صندوق» اگرچه پایان تلخی دارد ، با این همه، از منظر روانشناسی اجتماعی، به مخاطبان خود، معیار های روشنی ارایه می دهد که می تواند در تصمیم گیری های اجتماعی نقشی کارساز و ثمربخش داشته باشد.