سینماسینما، سیدمحمد حسینی
دختر در موقعیتی قرار دارد که چندان مجال و امکانی برای اظهار نظر و مشارکت در تصمیمگیری ندارد و این پدر است که در جایگاه مسلط، نقش اصلی را در تعیین سرنوشت او ایفا میکند. مسئله فقط یک خواستگاری یا یک رسم خانوادگی نیست؛ مسئله، غیبت صدای مستقل دختر در تصمیمی است که مستقیماً به زندگی و آیندهٔ او مربوط میشود.
سکوت یک دختر، بهتنهایی، لزوماً نشانهٔ خشونت نیست؛ اما هنگامی که این سکوت حاصل نبود امکان واقعی برای انتخاب و اظهارنظر باشد، دیگر نمیتوان آن را صرفاً بخشی از آداب و رسوم دانست. در چنین موقعیتی، مسئله نادیدهگرفتن ارادهٔ انسانی است؛ ارادهای که باید در تصمیمی به این اندازه شخصی و سرنوشتساز حضور داشته باشد.
اینجاست که با نوعی خشونت پنهان مواجه میشویم؛ خشونتی که نه با فریاد و ضربه، بلکه با نادیده گرفتن اراده و حق انتخاب انسان اعمال میشود. گاهی سلطه چنان در عادتها و مناسبات فرهنگی ریشه دوانده که حتی به چشم نمیآید و چهبسا در پوشش سنت، مصلحت یا خیرخواهی بازتولید میشود.
این همان نقطهای است که سینما میتواند به یاری نگاه انتقادی ما بیاید: نه برای نفی یکسرهٔ سنتها، بلکه برای پرسیدن از آن بخش از مناسبات سنتی که در آن، فردیت و حق انتخاب انسان به حاشیه رانده میشود. سینما میتواند ما را متوجه کند که سلطه همیشه چهرهای خشن و صدایی بلند ندارد؛ گاهی در سکوتی جاافتاده، در تصمیمی یکطرفه و در حقی که به رسمیت شناخته نمیشود، حضور دارد.
از همین منظر، آثاری چون «دو زن»، «قرمز»، «عروس آتش»، «خانهٔ پدری»، «مغزهای کوچک زنگزده»، «خانهٔ دختر» و «گیسبریده» هر یک به شیوهای متفاوت، سویههایی از تعصب، سلطه، مناسبات نابرابر قدرت، خشونت خانگی و محدودیتهای تحمیلشده بر زنان را روایت کردهاند. اهمیت این آثار تنها در نمایش موقعیتهای بحرانی یا سرنوشت تلخ شخصیتها نیست؛ هر یک میتوانند ما را به تأمل دربارهٔ زمینههای اجتماعی و فرهنگی خشونت وادارند؛ زمینههایی که گاه پیش از آنکه به حادثهای آشکار تبدیل شوند، در روابط روزمره و در تلقیهای پذیرفتهشدهٔ جامعه حضور دارند.
سینما زمانی از بازنمایی صرف فراتر میرود که به تماشاگر فرصت دهد از قضاوت شتابزده دربارهٔ یک شخصیت یا یک حادثه فاصله بگیرد و به ساختار موقعیتی بیندیشد که انسان را در آن گرفتار کرده است. گاهی مسئله فقط این نیست که چه کسی مرتکب خشونت شده؛ باید دید چه مناسباتی به او اجازه دادهاند ارادهٔ دیگری را نادیده بگیرد، چه باورهایی این رفتار را توجیه کردهاند و چرا اطرافیان، جامعه و نهادهای فرهنگی در برابر نخستین نشانههای آن سکوت کردهاند.
البته مسئولیت سینما به معنای صدور حکم یا ارائهٔ پاسخهای آماده نیست. سینما قرار نیست جای قانون، آموزش، خانواده یا نهادهای اجتماعی را بگیرد؛ اما میتواند آنچه را در زبان روزمره عادی شده، دوباره به مسئله تبدیل کند. میتواند از دل یک روایت، پرسشی بسازد که پس از پایان فیلم نیز در ذهن تماشاگر باقی بماند. همین امکانِ دیدن، مکث کردن و دوباره اندیشیدن است که به سینما نقشی فراتر از سرگرمی میبخشد.
در نهایت، اگر قرار است از قتل و جنایت سخن بگوییم، نباید فقط به لحظهٔ وقوع آن خیره بمانیم. باید به پیش از آن بازگردیم؛ به نخستین تحقیرها، تهدیدها، محدودیتها و سلب اختیارهایی که شاید در نگاه نخست کوچک و کماهمیت جلوه کنند، اما میتوانند در بستری از تعصب و نابرابری به خشونتی ویرانگر بدل شوند.
سینما باید پیش از آنکه جنایت را به تصویر بکشد، ما را به دیدن خشونتی وادارد که هنوز به جنایت تبدیل نشده است.
وقتی از فرایند خشونت بهسادگی عبور میکنیم، ناخواسته خود را برای مواجهه با موقعیتهای دلخراش آماده کردهایم.
ما باید برای حفظ جان انسان، هر چیزی را فدا کنیم؛ حتی آبرو، که خود بسیار مهم و ارزشمند است.