حسین تفهّمی/پژوهشگر و فعال در زمینه مطالعات فرهنگی

در این یادداشت سعی کردم نگاهی داشته باشم  به فیلم «زنده‌شور» و چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر.جشنواره ای که به‌سرعت شعله گرفت و خیلی زود خاموش شد.

مدتی از اتمام جشنواره چهل و چهارم فیلم فجر می‌گذرد، و حالا اندکی پس از پایان این رویداد فرهنگی، واکاوی برخی موضوعات در تمامی ارکان آن می‌تواند مفید و موثر باشد.
هر جشنواره‌ای حاشیه دارد؛ اما بعضی سال‌ها حاشیه از متن جلو می‌رود. امسال از همان روزهای نخست قابل فهم بود که فضا قرار نیست آرام بماند.
انگار کافی بود جمله‌ای بیان و برداشتی مطرح شود تا آتشی شعله بکشد و چند نفر هم پیدا شوند که بی‌درنگ بر آن بدَمَند.
در چنین فضایی، آدم‌ها ناخواسته به دو دسته تقسیم می‌شوند: نفت‌ها و آب‌ها. نفت‌ها همان‌ افرادی هستند که اختلاف سلیقه را به جدال تبدیل می‌کنند؛ هر نقد را به دوگانه، هر سکانس را به بیانیه.
کافی‌ست جرقه‌ای بخورد، آن‌ها سوخت آماده‌اند. در مقابل، آب‌ها ایستاده‌اند؛ کسانی که سعی می‌کنند مکث کنند، بشنوند و پیش از داوری، اثر را از هیاهوی اطرافش جدا کنند. صدای آب اما همیشه آهسته‌تر است.
در این میان، زنده‌شور ناگهان به نقطه تمرکز این التهاب بدل شد. فیلمی که در ذات خود آرام است؛ با ریتمی سنجیده و فضایی که بیش از آن‌که فریاد بزند، نگاه می‌کند. اما درست همین سکوت، برای برخی بهانه شد.
تحلیل‌ها تند شد، موضع‌گیری‌ها شکل گرفت و بحث‌ها گاهی از خود فیلم فاصله گرفت.
زنده‌شور بیش از هر چیز درباره مواجهه است؛ مواجهه با پایان، با حقیقت، با امری که نمی‌توان از آن گریخت. فیلم جهان پر زرق‌وبرقی نمی‌سازد؛ برعکس، در فضایی سرد و محدود حرکت می‌کند. شخصیت‌ها در سکوت‌های طولانی نفس می‌کشند و همین سکوت‌هاست که معنای صحنه‌ها را می‌سازد. اما وقتی بیرون از سالن سینما، صداها بالا می‌رود، شنیدن این سکوت دشوار می‌شود.
شاید مسئله اصلی همین باشد؛ ما کمتر طاقت سکوت داریم. در زمانه‌ای که واکنش سریع ارزش محسوب می‌شود، تأمل به حاشیه می‌رود. جشنواره امسال بیش از آن‌که میدان رقابت فیلم‌ها باشد، صحنه رقابت تفسیرها بود. بعضی ترجیح دادند آتش را بزرگ‌تر ببینند، بعضی سعی کردند دمای فضا را پایین بیاورند.
این دوگانه تازه نیست؛ در هر رویداد فرهنگی می‌توان رد و اثرش را دید. اما شدت آن در این دوره چشمگیرتر بود. شاید چون جامعه بیرون از سالن سینما هم آرام نیست. وقتی فضای عمومی ملتهب باشد، سینما هم از آن جدا نمی‌ماند.
با این همه، اگر از گردوغبار هیاهو فاصله بگیریم، زنده‌شور فیلمی است که بیشتر به فکر فرو می‌برد تا تحریک کند. نه بیانیه می‌دهد، نه دنبال جنجال است. همین فاصله گرفتن از شعار، برای برخی قابل پذیرش نبود و برای برخی دیگر نقطه قوت فیلم شد.
جشنواره تمام می‌شود، اما آنچه می‌ماند، نحوه مواجهه ماست. اینکه در برابر یک اثر، نفت باشیم یا آب. شعله را تندتر کنیم یا بگذاریم تصویر، آرام و بی‌واسطه دیده شود. انتخاب ساده‌ای نیست، اما شاید برای دیدن دقیق‌تر سینما، گاهی به آب بیشتری نیاز داشته باشیم تا نفت.