نگاهی به سینمای مستقل و‌ هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسن‌های ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت

سینماسینما، علیرضا سعادت‌نیا

۱
جاده ها با خاطره‌ی قدم‌های تو بیدار می‌مانند

در سالگرد سفر ابدی ناصر تقوایی گرامی و هنگامی که سینما-پرفرمنس «خط بی‌خطی»، کار ارزشمند مرضیه وفامهر، را دیدم، دریغم آمد که از تقوایی ننویسم.

سینما-پرفرمنس «خط بی‌خطی»/ کاری از مرضیه وفامهر/ عکس: سید محسن بحرینی

این، گامی بزرگ به‌سوی آرزویی است که سال گذشته، در جستاری به نام «در ژرفای اندیشه‌ها و آرمان‌های ناصر تقوایی» نوشتم؛ و آن اینکه بتوان در لوکیشن‌های آثار ناصر تقوایی در جنوب و همچنین در لوکیشن‌های آثار بهرام بیضایی در شمال، موزه‌ای بنیان گذاشت؛ همچون موزه برگمان در جزیره فور سوئد، که با زندگی و میراث هنری این سینماگر بزرگ پیوند دارد.
پس بار دیگر، به یاد تقوایی و با الهام از رهنمودهای ارزشمندش می‌نویسم و می‌کوشم آنچه را از او آموخته‌ام، جمع‌بندی کنم.
در نخستین نگاه، میزانسن‌های آثار او بسیار قابل تأمل‌اند. کافی است فقط چند سکانس نخست آثارش را ببینیم؛ از «رهایی» تا «کاغذ بی‌خط».همچنین کافی است ارمغان‌های به یادگار مانده او‌، فیلمنامه‌های «کوچک جنگلی» و «چای تلخ» را بخوانیم؛ هم برای فهم نگاه سینمایی او و هم برای درک چگونگی چینش سکانس‌ها و تعریف قصه‌هایش.
در مرحله بعد، اگر عمیق‌تر بنگریم، درمی‌یابیم که شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه همواره برای او مهم بوده و در هر اثرش به‌گونه‌ای متبلور شده است.
و در نهایت، از عشق او به ادبیات و اقتباس‌های بسیار ارزشمندش از آثار ادبی نیز ره‌آوردهای ارزشمندی برای ما به یادگار مانده است.
اما از نظر شخصیتی و به‌عنوان یک آرتیست راستین، فروتنی و برخوردهای متواضعانه‌اش با دیگران برجسته بود. به‌روشنی می‌توانستیم دریابیم که او، با وجود همه کارهای یگانه و تلاش‌های بی‌وقفه‌اش در آفرینش آثاری بی‌بدیل همچون «آرامش در حضور دیگران»، «نفرین»، «صادق کرده»، «ای ایران» و «کاغذ بی‌خط»، و همچنین ساخت سریال ماندگار «دایی‌جان ناپلئون»، که یکی از بهترین سریال‌های تاریخ تلویزیون ایران است، هرگز خود را برتر از دیگران نمی‌دانست.نه همچون بسیاری کسان که با ساخت یک یا دو فیلم بلند و حضور در یک یا چند جشنواره درجه‌دو یا درجه‌سه، چنان بادی به غبغب می‌اندازند که گویی آفرینش، در خلقت آنان، معجزه‌ای را رقم زده است!
تقوایی غرور کاذب و خودبزرگ‌بینی را در وجود خویش کشته بود و گویی که با ما چنین سخن می‌گفت:
«دیری نیست تا اجنبیِ خویشتنم را به خاک افکنده‌ام
به‌سانِ بلوطِ تن‌آوری که از چهارراهی یک کویر
و دیری نیست تا اجنبیِ خویشتنم را به خاک افکنده‌ام
به‌سانِ همه‌ی خویشتنی که بر خاک افکند ولادیمیر!!!» [۱]
ناصر تقوایی گرامی، ولادیمیر مایاکوفسکی نبود که به زندگی خود پایان دهد؛ او، «مردی مختصر بود که خلاصهٔ خود بود!!!!»[۲]
کسانی همچون ناصر تقوایی و همین‌طور بهرام بیضایی و سهراب شهیدثالث، با همان فیلم‌های اول یا دومشان، همچون «رهایی»، «رگبار»، «سفر»، «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بی‌جان»، در جشنواره‌های جهانی حضور داشتند. آنان نیک می‌دانستند که مردم فیلم خوب می‌خواهند و فیلم خوب الزاماً با تأیید کَن، ونیز، برلین و اسکار، یا اگر نشد هامبورگ و پوسان، مُهر خوب بودن نمی‌خورد!
بهرام بیضایی ارجمند، در پیام تبریک خود به اصغر فرهادی برای دریافت جایزه اسکار فیلم «فروشنده»، سخنانی عمیق و تفکربرانگیز گفت:
«جایزه‌ها به اثر بزرگ می‌شوند، نه اثر به جایزه‌ها! بسیارند نام‌های بزرگ و ساخته‌های سپاس‌نادیده بزرگ که تاریخ سینمای جهان را ساخته‌اند. احترام من به هر فیلم خوبی که رنگ پخش و پرده ندیده است و به تدبیر باکفایت اولیای امور در هر جا، دیدن آن از بیننده‌های احتمالی‌اش دریغ شده است و فیلم و سازنده‌اش به لطف ابنای زمان به فراموشی سپرده شده‌اند. هیچ جایزه‌ای ساخته‌ای را بهتر یا بدتر از آنچه هست نمی‌کند.»


۲
ناصر تقوایی، شکوه فروتنی، دقت هنری و معنای سکوت
در چندین نمایشگاه عکاسی ناصر تقوایی حضور داشتم و از نزدیک شاهد برخوردهای بسیار فروتنانه او بودم.
همچنین، در جشنواره فیلم اصفهان که به همت زنده‌یاد زاون قوکاسیان برگزار شده بود، شاهد سخنرانی بسیار تأثیرگذار، شفاف، صریح و شجاعانه تقوایی بودم. هنگام بازگشت، در فرودگاه به او گفتم:
«بسیار شجاعانه صحبت کردید.»
تقوایی گرامی در پاسخ گفت:
«من که کاری نکردم؛ دیگران خون می‌دهند و من فقط حرف می‌زنم.»
این پاسخ، به‌خوبی بیانگر منش و شخصیت او بود؛ فروتنی انسانی بزرگ که حتی در لحظه‌ای که شجاعت و صراحتش تحسین می‌شد، خود را در جایگاه قهرمان نمی‌نشاند و بهای سنگینی را که دیگران برای ایستادگی و بیان حقیقت می‌پردازند، از یاد نمی‌برد.
در همه آثار ناصر تقوایی گرامی، دقت هنری و انرژی بیکران او را می‌توان به‌روشنی دید. در سریال ماندگار «دایی‌جان ناپلئون»، گویی هر قسمت با عشق، حساسیت و دقتی کم‌نظیر ساخته شده است؛ چنان‌که می‌توان درک کرد که او برای ساخت هر قسمت، به‌اندازه یک فیلم سینمایی رنج برده و با نگاهی سینمایی، میزانسن‌هایی دقیق و منحصربه‌فرد انتخاب کرده است؛ با آنکه بیشتر سکانس‌ها داخلی هستند و آفرینش یک اثر سینمایی در فضاهای داخلی، بسیار دشوارتر از فضاهای خارجی است. در آثار دیگرش نیز همین میزانسن‌ها را می‌توان یکی‌یکی برشمرد.
اما تقوایی ارجمند، در لحظه‌ای از تاریخ ایستاد و گفت دیگر فیلم نمی‌سازد و با فیلم نساختن و سکوت خود، پرده دروغ‌های تاریخی را کنار زد؛ سکوتی که تا لحظه مرگ ادامه یافت. بهرام بیضایی نیز به شیوه‌ای دیگر چنین کرد و در برابر شرایطی که امکان تداوم آزادانه کار هنری را از او می‌گرفت، ایستاد.
برای کسانی در جایگاه آنان، چنین تصمیمی حیرت‌انگیز بود. تا آنجا که از تاریخ سینمای ایران می‌دانیم، باید از هنرپیشه‌ای یاد کرد که در اوج شهرت، در اعتراض به ابتذال سینما از آن فاصله گرفت:  آذر شیوا.
او ابتدا در کنار سینما به فروش آدامس پرداخت و سپس ایران را ترک کرد. بااین‌همه، نامش همچنان با احترام و افتخار یاد می‌شود؛ یادآور هنرمندی که حاضر نشد به هر قیمتی در صحنه بماند.

۳
ویژگی دیگر ناصر تقوایی ارجمند، گزیده‌کاری او و تلاش بی‌وقفه‌اش برای آفرینش آثاری بود که با دقتی کم‌نظیر ساخته می‌شدند. او هرگز فیلمی نود دقیقه‌ای برای تلویزیون یا هر جای دیگر نساخت و حتی هنگامی که به ساخت سریال روی آورد، این او بود که شرایط خود را تحمیل می‌کرد، نه اینکه تن به شرایطی بدهد که دیگران بر او تحمیل می‌کردند.
ناصر تقوایی از معدود سینماگرانی است که با وجود تعداد نسبتاً اندک آثارش، همواره نامش به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین کارگردانان تاریخ سینمای ایران و در اوج قله این سینما مطرح بوده است؛ قله‌ای که کسانی همچون بهرام بیضایی و سهراب شهیدثالث نیز در کنار او ایستاده‌اند؛ سینماگرانی که با شمار محدودی از آثار خود، جایگاهی ماندگار در تاریخ سینمای ایران به دست آورده‌اند.
سهراب شهیدثالث با دو فیلمی که در ایران ساخت، یعنی «طبیعت بی‌جان »و «یک اتفاق ساده»، همچنان در اوج ایستاده است. بهرام بیضایی و ناصر تقوایی نیز با مجموعه‌ای محدود از فیلم‌هایی که در طول فعالیت سینمایی خود ساختند، به جایگاهی دست یافتند که گذر زمان هرگز نمی‌تواند از اهمیت و اعتبار آن بکاهد. اگر از این نیز فراتر برویم، به فروغ فرخزاد می‌رسیم که تنها با ساخت یک فیلم مستند، «خانه سیاه است»، به‌عنوان سینماگری برجسته مطرح است. کتاب‌های متعددی درباره فروغ فرخزاد و جایگاه سینمایی او منتشر شده‌اند و فیلم «خانه سیاه است »تا همین چند سال پیش نیز در جشنواره‌های مختلف جهان به نمایش درمی‌آمد. البته ابراهیم گلستان نیز با ساخت دو فیلم، همچنان به‌عنوان سینماگری جریان‌ساز مطرح است.
بنابراین، تعداد آثار و کمیت کارها به‌هیچ‌وجه معیار مناسبی برای ارزش‌گذاری درباره این بزرگان نیست. آنچه اهمیت دارد، کیفیت، عمق، اصالت و تأثیر ماندگار آثار آنان است.
و ناصر تقوایی گرامی، بی‌تردید، یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این حقیقت در تاریخ سینمای ایران است.
اما چه بسیار استعدادهایی که به سینمای تجاری روی آوردند و برای همیشه به فراموشی سپرده شدند. برای نمونه رضا میرلوحی از جمله استعدادهایی بود که در آغاز، ظرفیت‌های قابل‌توجهی از خود نشان داد. فیلم‌هایی چون «تپلی »و «شورش» نشانه‌هایی از این توانایی بودند. اما مسیر بعدی او و ورودش به مناسبات سینمای تجاری، این پرسش را پیش می‌کشد که چه بر سر آن استعداد اولیه آمد. مسئله نقد تجاری بودن سینما نیست؛ مسئله آن‌جاست که هنرمند تا چه اندازه می‌تواند در این مناسبات، استقلال و اصالت نگاه خود را حفظ کند.
از آن فاجعه‌بارتر، نزدیک‌شدن به خواسته‌های صاحبان قدرت و سرمایه، یا مدیر و بوروکرات‌شدن است؛ مسیری که تاریخ، به‌گونه‌ای بی‌رحمانه، بسیاری از این سینماگران را از حافظه سینمای ایران حذف کرده است.
هرچند این داوری گاه ممکن است برخلاف آیین مهر و انصاف باشد، اما تاریخ بی‌رحمانه قضاوت می‌کند.
نیک می‌دانیم که در هر گروهی، چه اپوزیسیون و چه پوزیسیون، انسان‌های مستقلی وجود دارند و نمی‌توان همه را به یک چوب راند و یکسان داوری کرد؛ چه فیلم‌ساز باشند، چه کارگردان و چه مدیر.
چنان‌که همین روزها تصاویری از حضور بهرام بیضایی در جشن حافظ را دیدم که هنگام دریافت جایزه، از سیف‌الله داد سپاسگزاری می‌کرد؛ به‌خاطر اینکه باعث شده بود بیضایی پس از هفده سال، سرانجام بتواند فیلمی بسازد!
اما به‌هرحال، ناصر تقوایی، بهرام بیضایی و سهراب شهیدثالث در فضایی آکنده از اپورتونیسم، یا همان فرصت‌طلبی، وابستگی به قدرت حاکم و پیوند با زر و زور و تزویر می زیستند.
و اگر امروز در خانه سیاه فروغ فرخزاد، چیزی سپیدی می‌زند، اگر در دل آن سیاهی و تیرگی، هنوز روزنه‌ای از روشنایی به چشم می‌آید، این شخصیت و آثار بی‌بدیل بزرگانی همچون ناصر تقوایی، بهرام بیضایی و سهراب شهیدثالث هستند که بر سیاهی این خانه و این سینما نور می‌تابانند.


۴
آرامش در غیاب دیگران!
امروز، اگر از ناصر تقوایی گرامی سخن می‌گوییم، چه بهتر که به‌جای ستایش صرف، از او بیاموزیم.
اگر به‌درستی می‌گوییم که او بهترین فیلم‌ها را از آثار ادبی آفرید و توانست جان و جهان ادبیات را به تصویر بکشد ــ نکته‌ای که پیش‌تر نیز درباره‌اش نوشته‌ام ــ چرا این ستایش را به عمل تبدیل نکنیم؟ چرا به‌جای تکرار تمجیدها، به سراغ ادبیات نرویم و از دل آثار ارزشمند آن، فیلم‌هایی شایسته و ماندگار نسازیم؟ اگر منش مستقل او، پایبندی‌اش به اصول هنری و بی‌اعتنایی‌اش به وسوسه‌های مادی را می‌ستاییم، چرا از همین ویژگی‌ها درس نگیریم؟ چرا به‌جای چسبیدن به دنیا و دل‌بستن به داشته‌ها، به آزادی، استقلال و اصالت نیندیشیم؟
بزرگداشت ناصر تقوایی تنها در ستایش آثارش خلاصه نمی‌شود؛ در آموختن از شیوهٔ زیستن و ایستادگی او نیز معنا می‌یابد. شاید ادای دین راستین به او همین باشد: نه‌فقط از او بگوییم، بلکه در کار و زندگی‌مان چیزی از او بیاموزیم.
او، بنا بر آنچه درباره‌اش نقل شده، حتی از دریافت جایزهٔ ویژهٔ منتقدان و فیش خودروی پرایدِ اهدایی در جشنواره فیلم فجر سر باز زد؛ تا با قناعت و دوری از دایرهٔ قدرت، امنیت و منت‌های سودجویانه، مانع بهره‌برداری از نامش شود.
و چه بسیارند کسانی که در برابر این منش، باید خود را با کلام احمد شاملو، در شعر انسان ماه بهمن، بسنجند؛ آنجا که از حرص، انباشت سرمایه و بی‌تاریخی شعری چنین سرود:
«…آن کس که برای یک قبا بر تن و سه قبا در صندوق
و آن کس که برای یک لقمه در دهان و سه نان درکف
و آن کس که برای یک خانه در شهر و سه خانه‌در ده
با قبا و نان و خانه‌ی یک تاریخ چنان کند که تو کردی!!!
نامش نیست انسان!!!»
و سپس بر آن چنین افزود:

«…و دور از کاروانِ بی‌انتهای این همه لفظ، این همه زیست
با استخوانِ ننگِ تو در دهانش
استخوانِ ننگ
استخوانِ حرص
استخوانِ یک قبا بر تن سه قبا در مِجری
استخوانِ یک لقمه در دهان سه لقمه در بغل
استخوانِ یک خانه در شهر سه خانه در جهنم
استخوانِ بی‌تاریخی!»
‌و در نهایت آرزویش برای تعالی انسان‌ها را چنین سرود:

«…و چه بسیار که کُشتند بردگیِ زندگی‌شان را تا آقاییِ تاریخِشان زاده شود.
با سازِ یک مرگ، با گیتارِ یک لورکا شعرِ زندگی‌شان را سرودند!»
۵
و دیگر چه بنویسم؟ جز این‌که تقواییِ بزرگ و گرامی را خطاب کنم:
پس از تو نیز فرش‌های قرمز خواهند گسترد، جشنواره‌های رنگارنگ برپا خواهند کرد و باز هم کسانی در کنار این سفره‌های رنگین، نانی به کف خواهند آورد و سهمی از این خوان خواهند برد. باز هم برای عادی جلوه دادن شرایط و مشروعیت بخشیدن به همه‌چیز، جشن‌ها برپا خواهند کرد.
اما یاد و نام تو و آنان که همراه تو، در تاریک‌روشنِ سینمای ایران، ایستادند و راستین و درست ماندند، همچنان پایدار و استوار خواهد ماند.
و ما همچنان، «دوره می‌کنیم شب را و روز را، هنوز را»[۳]
به امید روزی که سینما بار دیگر مأمن آزادی و آفرینش باشد.
و چه شایسته است که این یادنامه را با شعری به پایان ببرم که گویی درباره تقواییِ گرامی و منش استوار و آزاده‌اش سروده شده است؛ شعری که در آن، ایستادگی در برابر ابتذال روزگار و وفاداری به حقیقت، معنای دیگری از ماندگاری می‌یابد.

«قناعت‌وار
تکیده بود
باریک و بلند
چون پیامی دشوار
که در لغتی
با چشمانی
از سوآل و عسل
و رُخساری برتافته
از حقیقت و باد.
مردی با گردشِ آب
مردی مختصر
که خلاصه‌ی خود بود.
خرخاکی‌ها در جنازه‌ات به سوءظن می‌نگرند.
پیش از آن‌که خشمِ صاعقه خاکسترش کند
تسمه از گُرده‌ی گاوِ توفان کشیده بود.
آزمونِ ایمان‌های کهن را
بر قفلِ معجرهای عتیق
دندان فرسوده بود.
بر پرت‌افتاده‌ترینِ راه‌ها
پوزار کشیده بود
رهگذری نامنتظر
که هر بیشه و هر پُل آوازش را می‌شناخت.
جاده‌ها با خاطره‌ی قدم‌های تو بیدار می‌مانند
که روز را پیشباز می‌رفتی،
هرچند
سپیده
تو را
از آن پیش‌تر دمید
که خروسان
بانگِ سحر کنند.
مرغی در بال‌هایش شکفت
زنی در پستان‌هایش
باغی در درختش.
ما در عتابِ تو می‌شکوفیم
در شتابت
ما در کتابِ تو می‌شکوفیم
در دفاع از لبخندِ تو
که یقین است و باور است.
دریا به جُرعه‌یی که تو از چاه خورده‌ای حسادت می‌کند.»[۴]
پانویس‌ها
۱٫ حرف آخر ـ احمد شاملو
۲٫ سرود برای مرد روشن که به سایه رفت ـ احمد شاملو
۳٫ مرثیه ـ احمد شاملو
۴٫ سرودبرای مرد روشن که به سایه رفت ـ احمد شاملو

 

[۱]  حرف آخر ـ احمد شاملو

[۲]  سرود برای مرد روشن که به سایه رفت ـ احمد شاملو

[۳]  مرثیه ـ احمد شاملو

[۴]  سرودبرای مرد روشن که به سایه رفت ـ احمد شاملو

ثبت شده در سایت پایگاه خبری تحلیلی سینما سینما کد خبر 218701 و در روز دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵ ساعت 08:52:32
2026 copyright.