سینماسینما، عزیزالله حاجی مشهدی

فیلمبردار در سینما، تنها مجریِ فنِ فیلمبرداری و ثبت تصاویرپویا  (dynamic) نیست؛ او طرّاح جهان دیداری فیلم است. تصویر، پیش از روایت (narrative) و گفت‌وگو (dialogue)، نخستین لایه‌ی معنا را به مخاطب منتقل می‌کند و این لایه، حاصل انتخاب‌های آگاهانه‌ی فیلمبردار است: نور، قاب، حرکت، رنگ و نسبت تصویر.

در سینمای ایران، که همواره میان واقع‌گرایی اجتماعی، شاعرانگی بصری و محدودیت‌های تولید در نوسان بوده، نقش فیلمبردار اهمیتی دوچندان داشته است. بسیاری از فیلم‌ها، هویت خود را نه‌تنها از کارگردانی، بلکه از نگاه تصویری مشخص و منسجمی گرفته‌اند که توسط فیلمبردار شکل یافته است. فیلمبرداران برجسته‌ی سینمای ایران، در مقاطع زمانی مختلف، به معماران زبان بصری بدل شده‌اند؛ کسانی که با تصویر، معنا ساخته‌اند و حافظه‌ی دیداری (Visual memory) چند نسل را شکل داده‌اند. رده‌بندی پیشِ‌رو، تلاشی است برای بازشناسی این جایگاه، با تکیه بر تأثیر تاریخی، تداوم کار حرفه‌ای و نقش تعیین‌کننده در شکل‌گیری فیلم‌های خوب و به‌یادماندنی.

۱۰فیلمبردار برتر سینمای  ایران (به ترتیب شایستگی و جایگاه فنّی- هنری)

۱. نعمت حقیقی:

از بنیان‌گذاران زبان تصویری نوین در سینمای ایران؛ نگاه او به نور و واقعیت، مبنای کار بسیاری از فیلمبرداران نسل‌های بعد شد. (آثار شاخص: «تنگسیر»- «گوزن‌ها»- «عروس»- «معجزه‌ی خنده»)

۲. علیرضا زرین‌دست:

فیلمبرداری با نگاه نقاشانه و شاعرانه؛ آثار او نمونه‌ی پیوند خلاقیت بصری با روایت کلاسیک در سینمای ایران است.

(آثار شاخص: «بایسیکل‌ران»- «بازجویی یک جنایت»- «عروسی خوبان»- «خانه‌ی کاغذی»)

۳. محمود کلاری:

مرجع حرفه‌ای چند نسل؛ تصویر در آثار او هم‌زمان دقیق، معنادار و هم‌سطح انگاره‌ها و استانداردهای جهانی است.

(آثار شاخص: «گبه»– «سرب»– «بوی کافور، عطر یاس»- «جدایی نادر از سیمین»)

۴. علی لقمانی:

فیلمبردار مؤلف و اندیشمند؛ نقشی اساسی در تثبیت لحن تصویری سینمای روشنفکرانه‌ی پس از انقلاب دارد.

(آثار شاخص: «نفسِ عمیق»- «شهر زیبا»- «در کوچه‌های عشق»- «عروس آتش»)

۵. مرتضی پورصمدی:

استاد نورپردازی و میزانسن تصویری؛ وفادار به روایت، اما همواره دارای امضای بصری مستقل.

(آثار شاخص: «خط باریک قرمز»- «گیلانه»- «هیس! دخترها فریاد نمی‌زنند»- «شبانه»)

۶. داریوش عیاری:

فیلمبردار- فیلمساز با نگاه واقع‌گرا و نوجویانه؛ تصویر در آثار او ابزار کشف حقیقت اجتماعی است.

(آثار شاخص: «خانه‌ی پدری»- «تاکسی نارنجی»- «مربای شیرین»- «دختری با کفش‌های کتانی»)

۷. حسین جعفریان:

چهره‌یی کلیدی در سینمای دفاع مقدس و سینمای واقع‌گرا؛ تصویر او همواره در خدمت حس و فضاست.

(آثار شاخص: «نرگس»- «دیوار»- «رستاخیز» – «درباره‌ی الی»)

۸. مازیار پرتو:

فیلمبردار دقیق و روشنفکرِ پیش از انقلاب که نقش مؤثری در شکل‌گیری سینمای متفاوت و تجربه‌گرا داشته است.

(آثار شاخص: «قیصر»- «روز واقعه»- «طوقی»- «سفر جادویی»)

۹. مهرداد فخیمی:

متخصص گونه‌های دشوار و تولیدهای پیچیده؛ تداوم کیفیت و مهارت فنّی از ویژگی‌های کار اوست.

(آثار شاخص: «ناخدا خورشید»- «افسانه‌ی مه‌پلنگ»- «چه کسی امیر را کشت؟»- «پرنده‌ی کوچکِ خوشبختی»)

۰۱۰ بهرام بدخشانی:

فیلمبرداری با نگاه بین‌المللی؛ پلی میان سینمای ایران و استانداردهای حرفه‌یی جهانی.

(آثار شاخص: «راه آبی ابریشم»- «کافه ستاره»- «تقاطع»- «من ترانه ۱۵ سال دارم»)

فیلمبرداران رده‌ی بعدی (بسیار مهم و تأثیرگذار)

۱۱. حمیدرضا خضوعی‌ابیانه:

چهره‌یی پُرکار و دقیق؛ تصویر در آثار او تابع روایت و فضاست، نه نمایشگر فن.

(آثار شاخص: «یه حبه قند»- «مارمولک»- «کودک و سرباز»- «سمفونی تاریک»)

۱۲. تورج منصوری:

فیلمبرداری مسلط و قابل اعتماد؛ نقش مهمی در حرفه‌ای‌سازی تصویر در سینمای بدنه داشته است.

(آثار شاخص: «هامون»- «مهمان مامان»- «در مسیر تندباد»- «بانو»)

۱۳. محمد آلادپوش:

فیلمبرداری حساس به نور و فضا؛ حضوری مؤثر در سینمای هنری و مستقل ایران.

(آثار شاخص: «حوض نقاشی»- «به همین سادگی»- «گاوخونی»- «عشق فیلم»)

۱۴. ابراهیم غفوری:

تصویرگر جهان‌های ملتهب و پُرتنش؛ قاب‌بندی‌های او حامل معنا و فشار درونی روایت‌اند.

آثار شاخص: «روز سوّم»- «سفر قندهار»- «من سالوادور نیستم»- «تخته‌ سیاه»)

۱۵. هوشنگ بهارلو:

فیلمبرداری وفادار به سادگی و صداقت تصویر؛ مناسب سینمای واقع‌گرای اجتماعی.

(آثار شاخص: «سفر سنگ»- «شطرنجِ باد»- «سوته‌دلان»- «آقای هالو»)

۱۶. ایرج صادق‌پور:

چهره‌یی تأثیرگذار در دوره‌ی گذار سینمای ایران؛ تصویر در آثار او حامل نظم و دقت کلاسیک است.

(آثار شاخص: «دندان مار»- «ناجورها»- «صلات ظهر»- «تپلی»)

۱۷. فرخ مجیدی:

فیلمبرداری کم‌ادعا اما مؤثر؛ توجه به بافت تصویر و فضای روایی از ویژگی‌های کار اوست.

(آثار شاخص: «نارنجی‌پوش»- «رویای خیس» و مجموعه‌های تلویزیونی: «سربداران» و «بوعلی‌سینا»)

۱۸. فیروز ملک‌زاده:

از پیشگامان تثبیت حرفه‌ی فیلمبرداری در سینمای ایران؛ نقش او در انتقال تجربه به نسل‌های بعدی مهم است.

(آثار شاخص: «دونده»- «مسافر»- «خون‌بس»- «مادیان»)

۰۱۹ تورج اصلانی:

(آثار شاخص: «بُغض»– «درخونگاه»- «خوابِ سفید»- «دانه‌های ریز برف»)

۰۲۰ محمدرضا سکوت:

(آثار شاخص: «پاداش»- «تمرین برای اجرا»- «استشهادی برای خدا»- «خرچنگ»)