احمد طالبینژاد:
در اینکه رمان «گاوخونی»، یکی از بهترین آثار جعفر مدرس صادقی است، شکی نیست. هرچند از نظر میزان تخیلی که درش به کار رفته، اثر دیگر او «ناکجا آباد» نسبت به «گاوخونی» برتریهایی دارد، اما در «گاوخونی» یک جور حدیث نفس ناب وجود دارد که در ادبیات معاصر ایران نمونهاش را کمتر دیده و خواندهایم. اما در این هم که فیلم «گاوخونی» در میان آثاری که از ادبیات اقتباس شدهاند، فیلم خوبی نیست، شک ندارم. اینکه چرا بهروز افخمی به سراغ این رمان رفته، همیشه برایم جای پرسش و اما و اگر دارد. چون به استناد این فیلم او اصلا با مقوله اقتباس از ادبیات بیگانه است. او نمیداند که در زمینه اقتباس، ما دو راه پیش رو داریم. نخست اقتباس وفادارانه که مختص داستانهای روایی است با زاویه دید سوم شخص یا دانای کل که ساختار پیچیدهای ندارند. و اقتباس خلاقانه یا آزاد که فیلمساز در آن به خود حق میدهد حتی شیوه روایی اثر را به هم بریزد و با نگرش خلاقانه و مطابق با سلیقه و سبک و سیاق خود با اثر روبهرو شود. نمونهها در هر دو شیوه فراواناند، اما در اینجا تنها به «بینوایان» ویکتور هوگو اشاره میکنم و بیش از ۱۰ اقتباسی که از آن به عمل آمده که اکثرشان به داستان و سبک بیانی نویسنده وفادار بودهاند. اما در نسخهای که روبرت حسین فرانسوی – ایرانی ساخته، داستان از انتها شروع میشود؛ یعنی زمانی که کوزت و نامزدش درگیر انقلاب فرانسه شدهاند و سپس بخشی از خاطرات کوزت در کودکی و نوجوانی را میبینیم. افخمی میتوانست برعکس عمل کند و بیان ذهنی اثر را به بیان عینی تبدیل کند تا از ملالی که بر فیلم حاکم شده، بکاهد.
مثلا چه ایرادی داشت که او خلاقیت به کار میبرد و به جای استفاده از مونولوگ قهرمان داستان، خاطرات او را نمایشی میکرد تا مجبور نباشد با توسل به جنگولکبازیهایی از قبیل کج و کوله کردن دوربین یا فلو کردن تصویر، ناتوانی خود را در پس فرم غیرخلاقانه پنهان کند؟ چون به نظر میرسد اینجور کارها با سبک و سیاق فیلمسازی افخمی که به اقرار خودش شیفته سینمای کلاسیک است، سنخیتی ندارد.
او باید و حتما میداند که زبان سینما با زبان ادبیات کاملا تفاوت دارد. ادبیات اگرچه قدرت فراگیریاش کمتر از سینماست، اما در مقابل، ظرفیت و قدرت ادبیات در بیان مفاهیم ذهنی و مجرد بسیار بیشتر از سینماست. اغلب فیلمهایی که بر اساس داستانهای ذهنی ساخته شدهاند، ناموفق از کار درآمدهاند. به گمان من افخمی متوجه این تفاوت نبوده است. اگر میبود، شاید قالب دیگری- دستکم متفاوت با رمان ذهنی- انتخاب میکرد تا فیلمش به یک نمایش رادیویی کسالتبار تبدیل نشود. بهعنوان نمونه، به کارهایی که داریوش مهرجویی در زمینه اقتباس انجام داده و داستان درونگرای «درخت گلابی» خانم گلی ترقی را به بیانی کاملا سینمایی آن هم از نوع نابش تبدیل کرده، اشاره میکنم. اما افخمی در قبال این متن سهل و ممتنع، منفعلانه برخورد کرده و از قالب روایی رمان فاصله نگرفته است. درنتیجه ما با فیلمی روبهروییم که میان ادبیات و سینما پادرهوا مانده است. اینکه برای بیان تصویری خاطرات شخصیت اصلی زوایای کج و معوج را انتخاب کنیم و از چهارچوب و شیوه روایت ذهنی اثر فاصله نگیریم که اقتباس نیست. اقتباس از مصدر قبس، یعنی گرفتن و مال خود کردن میآید. درحالیکه فیلم «گاوخونی»، مال افخمی نشده است. تابع نعل به نعل بیان غیرتصویری خود اثر است. راوی داستان، جوانی اصفهانی است که در تهران زندگی میکند و در یادآوری خاطرات کودکی و نوجوانی خود در اصفهان مدام پدر خیاطش را به یاد میآورد که با مادرش رفتاری سرد و مردسالارانه داشته و همه فکر و ذکرش این بوده که هر روز به همراه دوستش در زایندهرود تنی به آب بزند و پسرک نوجوانش را هم با خود همراه کند. پسر در همان سن و سال عاشق میشود و بعد ترک یار و دیار میکند و راهی تهران میشود.
اما فکر و خیال پدر مستبد، یک لحظه از او دور نمیشود. به عبارت دیگر به شیوه رمان «در جستوجوی زمان ازدسترفته» مارسل پروست، همه داستان در خیال راوی میگذرد. حیرتانگیزترین فصل رمان جایی است که جوان در خانه مجردیاش با دوستان، شاهد حضور پدری است که سالها پیش مرده، اما در ذهن راوی همیشه زنده است. توهمی که عینیت پیدا میکند. و درست همینجاست که افخمی در برگردان این سفر ذهنی کم میآورد. عرض کردم که سینما در عینی کردن مفاهیم ذهنی کم میآورد، اما نه تا این حد که مثلا در دوسوم ماجراها ما حتی تصویر راوی را هم نمیبینیم و در انتهای داستان یعنی جایی که به مرداب گاوخونی میرسد، ناگهان و بیهیچ دلیلی سروکلهاش پیدا میشود که البته شاید دلیلش این باشد که نقش راوی را بهرام رادان بازی میکند که در آن سالها محبوبترین ستاره سینمای ایران بود و باید چهرهاش ظاهر میشد تا تماشاگر از دیدنش لذت برد… یادم هست سالی که این فیلم در یکی از سانسهای شبانه سالن ویژه رسانههای جشنواره فجر به نمایش درمیآمد، اغلب تماشاگران که بههرحال داعیه متفاوت بودن را هم داشتند، چرت میزدند. خودم پس از ۱۰ دقیقه، چشمهایم را بستم و به داستان که توسط جوان (قهرمان) روایت میشد، گوش میدادم و چیزی را هم از دست ندادم. زمانی چشم گشودم که راوی بر پرده ظاهر شد.
بهرغم بازیهای درخشان همه بازیگران بهویژه عزتالله انتظامی به نقش پدر، فیلم فاقد جاذبههای لازم برای برقراری ارتباط با مخاطب است و دیدیم که در نمایش عمومی هم با واکنش سردی روبهرو شد. خب البته در آن زمان سینمای محافظهکار ما تاب تحمل چنین فیلمهای بهاصطلاح ساختارشکنی را نداشت. و تعدادی از این دست آثار بهرغم تحسینهای جشنوارهای در آرشیو ماندند تا سالهای اخیر که به مدد گشایش گروه سینمایی هنر و تجربه برخی از آنها امکان نمایش عمومی پیدا کردهاند. ازجمله «گاوخونی» که اخیرا بر پرده رفته است. نمیدانم برخورد مخاطبان امروزی با این فیلم چه خواهد بود. ولی نمیتوان این نکته را نادیده گرفت که این فیلم میتوانست در کنار آثاری همچون «گاو» (ساعدی، مهرجویی) «شازده احتجاب» ( گلشیری، فرمانآرا) که شباهت تماتیک مختصری هم با «گاوخونی» دارد، «چشمه» (آربی آوانسیان)، «درخت گلابی» و «سارا» (مهرجویی) و… قرار گیرد، اگر فیلمساز دیگری غیر از افخمی و آشنا به تفاوتهای زبانی و شیوه روایی سینما و ادبیات آن را میساخت. مشکل در بلاتکلیفی افخمی در قبال سینما، سیاست و هر چیز دیگری است که با «سین» شروع میشود.
ماهنامه هنر و تجربه
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- استوری سحر دولتشاهی از پشت صحنه «هزار و یک شب»
- مقایسه فیلمنامه «کوچک جنگلی» تقوایی با سریال افخمی/ از پژوهشِ روایتمحور تا روایتِ موردپسند صداوسیما
- نمایش «۱۱/۱۱»؛ اخلاقِ فردی در برابر فاجعهی جمعی
- «دورهمیِ بانوی اوّل»؛ رنجنامهی خاموشی و شکیبایی!
- بهاره رهنما با «دورهمی بانوی اول» در کهریزک
- رونمایی از پوستر نمایش «دورهمی بانوی اول»
- «دورهمی زنهای دیکتاتورها» در تالار حافظ
- انتقاد صریح کمال تبریزی و علیرضا رییسیان از بهرام رادان
- بخش زیادی از انتقاداتی که در برنامه هفت مطرح می شود به خود افخمی بر می گردد
- حرفهای تازه رییس اسبق سازمان سینمایی؛ ایوبی: پشتم را خالی کردند/ دولت باید پایش را عقب بکشد
- در سومین روز جشنواره فیلم فجر؛ بهرام رادان از هیات داوران جشنواره خارج شد
- چهل و سومین جشنواره فیلم فجر؛ داوران مسابقه سینمای ایران معرفی شدند
- بازخوانی سرنوشت «علت مرگ: نامعلوم» / فیلمی که چون پروانه نمایش نداشت، از جشنواره فجر حذف شد
- شبنشینی غیرایرانی در هفتِ یلدایی
- صدور پروانه ساخت سینمایی جدید برای افخمی، روستایی و ۴ کارگردان دیگر
نظرات شما
پربازدیدترین ها
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده






اما به نظر من اقتباس موفقی بوده. لذت بردم. درحالیکه از فیلمهای دیگر افخمی معمولا خوشم نمی آید.