زنان خطاکار و بی خرد
سینماسینما، آنتونیا شرکا – منتقد:
وقتی به سینمای فرهادی فکر می کنیم، نمی توانیم از نقشی که زن در فیلمهای او دارد، غافل شویم. فیلمهای فرهادی ملودرام هستند، محور ملودرام هم خانواده و محور خانواده هم زن. به همین دلیل زنان نقشی تعیینکننده در روند دراماتیک فیلمهای فرهادی دارند و هرگاه به بافت ظریفی که فیلمنامه در آثار فرهادی دارد، و به همه نشانههایی که فرهادی در نیمه اول فیلمهایش – و گاه حتی در بیشتر از نیمه اول – میگذارد تا در نیمه دوم به ثمر بنشاند، فکر کنیم، بیش از پیش ردپای زن و اثری که از کنشهای خود به جا میگذارد، در فیلمهای او مشهود است.
در این تحلیل «رقص در غبار» نخستین و «فروشنده» آخرین فیلم فرهادی را – که هنوز ندیدهایم – مستثنا میکنیم. در پنج فیلم دیگر تنها فیلمساز اسکاری کشورمان، گره داستان به دست انتخاب سرنوشتساز یک زن/دختر و حرکت متعاقب آن بستگی دارد. و نه فقط، در جاهایی اصلا گره به دست یک زن بسته شده و حتی با حرکتهای غلط بعدی گره پیچیدهتر هم میشود!
در «شهر زیبا»، فیلم دوم فرهادی، نجات یافتن برادر فیروزه که منتظر اجرای حکم اعدام است، از جایی به انتخاب فیروزه (ترانه علیدوستی) بستگی پیدا میکند. اگر او قبول کند از عشق خود به علا بگذرد و اجازه دهد که او با دختر معلول خانواده مقتول ازدواج کند، پدر مقتول از قصاص صرفنظر میکند. پایان فیلم – طبق معمولِ فیلمهای فرهادی – باز است: علا به سراغ فیروزه میرود، ولی فیروزه در را به رویش باز نمی کند؛ لابد تا او را تشویق به ازدواج تحمیلی با دختر معلول کند. اما ما نمیدانیم آیا علا تن به این ازدواج خواهد داد یا نه. آنچه مهم است، این است که انتخاب فیروزه میتواند سرنوشت چهار نفر را به شکل معناداری دستخوش تغییر کند؛ پدر مقتول، خواهر مقتول، اکبر (برادر فیروزه) و علا (دوست اکبر و عشق فیروزه). باید گفت «شهر زیبا» مهربانترین نگاه فرهادی را به زن نشان میدهد.
«چهارشنبهسوری»، سومین فیلم فرهادی، نهتنها نقطه عطفی در سینمای اوست، بلکه حتی در سینمای ایران بنیانگذار سبک جدیدی مبتنی بر مشارکت دادن تماشاگر در روند درام است، به نحوی که نشان میدهد چگونه ارزشهای تثبیتشده بشری در زمان بحران متزلزل میشوند، تا حدی که امکان قضاوت را دشوار میکنند. مرجع دراماتیک این فیلم نیز زنی است، مژده (هدیه تهرانی)، که از شدت سوءظن به همسرش و از بیم از دست دادن او، دچار روانپریشی شده و شاهد این آشفتگی خدمتکار جدید خانواده روحانگیز (ترانه علیدوستی) است. البته خیلی از فیلم میگذرد و درواقع تنها در پایان متوجه میشویم که شکاکیت بیمارگونه زن پربیراه هم نبوده و در واقع همسرش با زن همسایه سر و سری دارد. اما آنچه در پایان در ذهن تماشاگر نشست میکند، اختلال روانی زنی است که لاجرم هر مردی را به داشتن آلترناتیوی آرامشبخش و سالم سوق میدهد تا دمی از آن زندگی ناهنجار رهایی یابد. گویی این مرد نیست که با رفتارهای مشکوکش زن را به مرز جنون رسانده، بلکه این زن است که با رفتارهای عصبی خود مرد را به سمت خیانت سوق داده است.
در «درباره الی…» نیز وضع به همین منوال است. سپیده (گلشیفته فراهانی)، معلم مهد کودک فرزندش الی (ترانه علیدوستی) را با خود به سفری گروهی با حضور همدانشکدهایهای سابق و خانواده میبرد. هدف او آشنا کردن دختر با احمد (شهاب حسینی) دوست تازه از فرنگ برگشتهشان است تا بلکه به ازدواج آنها بینجامد. اما ماجرا به شکلی پیش میرود که الی ناپدید میشود و با گم شدن او ابهامات موجود درباره هویت و زندگی خصوصی الی – اینکه خانوادهاش کیست، از کجا آمده و… – بر پیچیدگی ماجرا میافزاید. باز هم یک – نه دو – حرکت نابخردانه از زنان اصلی فیلم: سپیده که بدون اطلاع همسرش، معلم مهد کودک فرزندشان را که حتی نام و نام خانوادگی او را نمیداند، همراه خود راهی سفر کرده، و الی معلم مهد کودک که نامزد دارد و بیاطلاع مادر و نامزدش راهی سفری به همراه جمعی ناشناس شده است. با این اوصاف نباید از همسر سپیده در صحنهای که او را به باد کتک میگیرد، گله داشت. هر تماشاگری اذعان میدارد که بیعقلی یک زن چگونه میتواند یک جمع را به خطر بیندازد و شوهری را به مرز جنون بکشاند! سپیده حتی در پایان میپذیرد که با دروغ گفتن و کتمان حقیقت نزد نامزد الی، بر مواضع نابحق خود پافشاری کند.
«جدایی نادر از سیمین» بهترین و در عین حال به ظن نگارنده «ضد زن»ترین فیلم فرهادی است! از حرکت اولیه سیمین (لیلا حاتمی) که تصمیم میگیرد خانوادهاش را از هم بگسلد، فقط بهخاطر اینکه شوهرش حاضر نیست همراه او به خارج از کشور مهاجرت و از وظیفه پرستاری از پدر سالمند و ناتوان خود شانه خالی کند، تا حرکت راضیه (ساره بیات) پرستار پدر سالمند، که بدون اطلاع همسرش مشغول به کار میشود، با اینکه میداند که او این انتخاب را برنمیتابد. انتخاب سیمین خانواده را چنان فلج میکند که شوهر مجبور میشود برای رفع نیازهای روزمره برای پدر خود پرستار استخدام کند و استخدام پرستارِ پنهانکار، به دعوا و درگیری و بعد سقوط او از پلهها و سقط جنین و… میانجامد؛ تا این پیام ضمنی را انتقال دهد که اگر زن سر خانه و زندگی خود بماند، همه چیز سرجایش است، اما همین که پای خود را از خانه بیرون بگذارد، با خرابکاریهای خود دردسرآفرین میشود!
اما بیانصافی و کملطفی فرهادی به زنان در «گذشته» به اوج میرسد. مارین (برنیس بژو) به قدری آشفته و بیعقل است که گویی در زندگی نهچندان طولانی خود، کاری نکرده جز اینکه پیوندهایی غلط و نامرتبط با مردان مختلف از ملیتهای مختلف ایجاد کند، بدون آنکه به آنچه از گذشته به جا مانده، توجه کند یا اینکه نگران آینده باشد. این زن، درنهایت آدمی بیتدبیر و وابسته و خودخواه و غیراخلاقی معرفی میشود که بر پایه خواستهها و هوسهای خود دیگران را بازیچه قرار میدهد. و البته احمد (علی مصفا) همسر دوم او مرد باغیرت و باوجودی معرفی میشود که چون فرشته منجی از راه میرسد تا نهتنها همسر در آستانه طلاقش را نجات دهد و هدایت کند، بلکه به فرزندان این و آن هم سر و سامان ببخشد و این میان فرهادی حتی این فرصت را به تماشاگر نمیدهد که از او بپرسد چرا چهار سال پیش همسر خود را ترک کرده و به ایران رفته و حالا بعد از این مدت واقعا انتظار داشته همسرش را در حال بافتن پولیوری برای او در انتظارش باز بیابد؟!
فیلمهای فرهادی را بیشتر از آن دوست دارم که نگاهش به زن از شدت علاقهام کم کند. میتوانم بدون فکر کردن به نگاه غیرمنصفانه و واپسگرایانهاش به زن باز هم بارها و بارها فیلمهایش را تماشا کنم و از اینکه سینمای ما او را دارد، به خود افتخار کنم. اما وقتی پای بررسی نقش زن در سینمای فرهادی در میان باشد، نمیتوانم از غرضی که در بازنمایی زن در سینمای فرهادی وجود دارد، گله نکنم. فیلمهای فرهادی اگر چرخ درامشان با نیروی خرابکاریهای زنان ضعیف و خودمحور نچرخد هم میتوانند همانقدر زیبا و چالشانگیز باشند.
ماهنامه هنر و تجربه
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- ۴ اثر از سینماگران ایرانی در جشنواره استکهلم نمایش داده میشود
- تجلیل از اصغر فرهادی در ترکیه
- «داستانهای موازی» برندهی بهترین فیلمنامه از فستیوال جادهی ابریشم چین
- «داستانهای موازی»؛ تغییر پارادایم در زبان سینمایی اصغر فرهادی
- «داستانهای موازی»؛ چشمچرانیِ وراثتی
- «داستانهای موازی»؛ همه نمیدانند
- فرهادی از رفتن به اسکار باز ماند
- سیودومین جشنواره فیلم سارایوو؛ نشان افتخاری به اصغر فرهادی اهدا شد
- بازگشت به زبان مادری؛ فیلمنامه بعدی فرهادی به زبان فارسی خواهد بود
- شهاب حسینی؛ بازیگر مؤلف و قائم به اراده
- جشنواره سارایوو به اصغر فرهادی جایزه افتخاری میدهد
- محمود کلاری رییس هییت داورانِ جشنواره زردآلوی طلایی شد
- اصغر فرهادی در پرتغال مسترکلاس کارگردانی برگزار میکند
- ورایتی گزارش داد؛ فروش گسترده فیلم اصغر فرهادی در بازارهای جهانی
- استقبال از فیلمهای سینماگران ایرانی در فرانسه چطور است؟
نظرات شما
پربازدیدترین ها
آخرین ها
- آغاز ثبت نام هشتادمین جشنوار کن
- اعلام منع پخش ۴ اثر نمایش خانگی در یک هفته/ تماشاگرانی که نادیده گرفته میشوند
- آغاز «جاده ابریشم موسیقی» از عمارت تاریخی ارثیه قزوین
- «نویسنده» و لذت کشف از دل روایتهای تو در تو
- هرم طلایی مصر به حبیب باوی ساجد میرسد
- سایت داوری «آیین هفت سال سینمای ایران» رونمایی شد
- گرشا رضایی به «امیرکبیر» پیوست
- آیدا پناهنده: دیگر سریال نمیسازم!
- فوت مدیر دوبلاژ و صداپیشه ایرانی؛ ناهید شعشعانی درگذشت
- پیش از جنایت؛ سینما و مسئولیت اجتماعی در برابر خشونت
- مستند «شهین» نمایش داده میشود
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان






آقای فرهادی اول یک مرد است و بعد یک فیلمساز و شاید همین باعث شود که دیدگاه ش نسبت به یک زن به طور ناخواسته در فیلمنامه هایش دیده شود. دیدگاه ی که از ناخودآگاه اش می آید و تسلیم خردجمعی مردانه اش است. بیضایی هم محور فیلم هایش زن است ولی مثل این که زن درناخودآگاه استاد جور دیگری نقش بسته است.
درود بر خانم شرکاء و قلم موشکافانه اش.