سینماسینما، محمدرضا بیاتی*
روانکاوِ معروف، کارل گوستاو یونگ را اغلب میشناسند؛ اهل داستان و سینما بیشتر؛ شاید به این دلیل که چشمانداز روانکاوی، بیش از دیگر رویکردهای روانشناختی با داستانگویی و هنر درآمیخته است. کوتاه برای کسانی که احتمالاً ناآشناترند میگویم. بعد از فروید که مفهوم ناخودآگاه یا ناهشیار را برای فهم روان و شخصیت انسان پیشنهاد کرد، یونگ از استاد خود فراتر رفت و از ناهشیار جمعی حرف زد که عمیقترین و دسترسناپذیرترین بخشِ روان انسانی است. به زبان ساده، یونگ معتقد بود هریک از ما نه فقط یک بخش ناپیدا و ناآگاه فردی داریم که تجربههای خود را در آن انبار میکنیم، بلکه نوع بشر هم یک بایگانیِ مشترک برای انباشتن و نهفتنِ تجربههای جمعی دارد. میراثی است که نسل به نسل منتقل میشود و بر شخصیت و رفتار امروز ما اثر میگذارد. یونگ میگفت این تجربههای ناهشیارِ باستانی و نیاکانیِ جمعی در الگوهای خاصی بازنمود پیدا میکنند که او این بازنمودها را کهنالگو نامید و اصطلاح اِنگارههای اَزَلی را برای توصیف آنها بکار برد. یونگ کهنالگوهای متفاوتی را شناسایی کرد اما مهمترینِ آنها را چهار کهنالگو میدانست؛ ایگو، انیما/ انیموس، سایه و پرسونا. از سه کهنالگوی اول میگذرم و به پرسونا میپردازم. یونگ با الهام از تئاتر باستان و نقابی که بازیگران بر چهره میزدند برای شرح این کهنالگو از معادل لاتینیِ آن پرسونا استفاده کرد. در واقع، پرسونا، چهرهی واقعی ما نیست و هدف استفاده از آن این است که خود را متفاوت از کسی که در واقعیت هستیم نشان بدهیم؛ متفاوت از چشم دیگران؛ یعنی پرسونا، وجهی اجتماعی و عمومی دارد. به باور یونگ این پرسونا است که به ما کمک میکند تا نقشهای گوناگونی را در زندگی بازی کنیم و با یکدیگر کنار بیائیم. این نقشبازیکردن وقتی که حرفهی کسی شود بازیگری نامیده میشود. شاید اشتیاق رازآمیز به بازیگری، بر مبنای روانکاوی یونگی، از این جا سرچشمه گرفته باشد و قدرت یا غلبهی کهنالگوی پرسونا در برخی افراد باشد. بنابراین، بازیگران درگیرِ کشمکشی دائمی هستند که -برغم آگاهی حرفهای- بخش مهمی از آن ناهشیار است؛ کشمکش بین ایگو و پرسونا؛ یا خودواقعیِ آنها و نقشی که بازی میکنند. بازیگر چه یک نقش را باور کند چه تظاهر کند، زنگ خطر وقتی برای او به صدا در میآید که مرز بین ایگو و پرسونا چنان مخدوش شود که نتواند خودواقعیاش را از نقش و نقاب تفکیک کند. به این پدیده میگویند تَوَرّم پرسونا persona inflation؛ احتمالاً بسیار شنیدهاید که فلان بازیگر هنوز از فلان نقشی که بازی کرده بیرون نیامده یا خود را با آن نقش اشتباه گرفته و همچنان از موضعِ آن پرسونا حرف میزند و رفتار میکند. این همان تورم پرسونا است که گاهی در بسیاری از بازیگرها برای همیشه باقی میماند و هیچ انعطافی برای تغییر آن نشان نمیدهند. یکی از تبعات عملی آن این است که پیشنهادهای کاری متفاوت را از دست میدهند یا رفتارهای غیرحرفهای ِ متأثر از پرسونازدگی باعث میشود که دیگر همکاران خوبی تلقی نشوند. بنظرم یکی از موارد جالب و خاصِ پرسونازدگی در ایران، جایگاه غیر واقعی دوبله است. همه موافقیم که دوبلورهای عزیز خاطرههای دلنشینی برای سینمادوستان ساختهاند و گرامیداشتِ آنها ضروری است اما بنظرم میرسد گاهی اهمیتی غیرعادی برای دوبله قائل میشویم که ناشی از تداخل پرسونای شخصیتهای بزرگ در سینما و صدای دوبلورهاست که جای آن سوپراستارها و در آن فیلمها حرف میزدند! بماند که صدای زیبا همیشه موهبتی آسمانی و یگانه دانسته شده و احترامبرانگیز بوده است.
چالش پرسونا به بازیگری محدود نمیشود. در جوامعی که ایدئالیسم فرهنگی، اجتماعی و سیاسی حاکم است آدمها همواره بین خودواقعی و خودآرمانی در تقلا هستند. بین آنچه هستند و آنچه باید باشند. مجبورند نقابی بزنند که با خودشان فاصلهی زیادی دارد. جدا از بحرانهای اخلاقیِ ناشی ریاکاریهای ناگزیر یا سوداگرانه، تورم پرسونا در این جوامع باعث رواج بیاعتمادی میشود و همبستگی اجتماعی را بدلیل بیثباتی رفتاری و شخصیتی افراد دشوار میکند. آن چه آشفتگی و آشوب در پرسونا را -در کمیت و کیفیت- صدچندان کرده ظهور رسانهها و شبکههای مجازی است. پرسونا در عمق فلسفیاش مسألهی هویت و بازنمایی است که با گسترشِ جهانی روابط انسانی و درهمتنیدگی هویتها، در سطح هشیار و ناهشیار فردی و جمعی، کار از آنچه فکر میکنیم غامضتر میشود. شاید راه حلی جز نیاز روزانه به روانکاوی نباشد! اما یک توصیهی ساده هم راهگشاست؛ هر قدر کارَت را جدی میگیری خودت را جدی نگیر!
*فیلمنامهنویس و فیلمساز
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- نیلوفر حدادی درگذشت
- «پیرپسر»؛ سفری وارونه در اساطیر و روان انسان
- دو تصویر از تاریخ دوبله ایران
- ایرج رضایی درگذشت
- بزرگداشت نصرالله مدقالچی برگزار شد؛ صدای ماندگاری که امپراطور دوبله ایران است
- بزرگداشت نصرالله مدقالچی در کانون ادبی زمستان برگزار می شود
- همه صداهای لورل و هاردی در بیست و سومین قسمت «صداهای ابریشمی»
- علی اصغر رضایی نیک درگذشت
- پرویز ربیعی درگذشت
- دوبله آثار کودک حساس، مهم و پر از ظرافت است
- فوت گوینده و دوبلور پیشکسوت/ حمید منوچهری درگذشت
- علی محمد اشکبوس درگذشت
- پایان استقلال در دوبله؟
- فوت یک دوبلور پیشکسوت/ هوشنگ لطیفپور درگذشت
- جلال مقامی درگذشت
نظر شما
پربازدیدترین ها
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





