سینماسینما، ساسان گلفر
فیلمها مانند آدمها هستند. بعضیهایشان سرراست و بیشیلهپیله، بعضیها مرموز و پر از نیرنگ و حیله، بعضی جذاب و خوش قیافه و مبادی آداب، بعضی جلب و جنس خراب، برخی نچسب و نتراشیده نخراشیده، تک و توکی هم تودار و عمیق و پیچیده. بعضیها از دور دل میبرند و از نزدیک زهرهترک میکنند، بعضیها چنان بیسر و صدا از کنارت میگذرند که متوجه نمیشوی تا سالها بعد که یادت میآید و انگشت به دهان میمانی که چرا همان موقع متوجه نشدی، بعضی دیگر پر سر و صدا و مهیب ظاهر میشوند اما طولی نمیکشد که از یادت میروند. خلاصه؛ سینما هم دنیایی دارد مثل دنیای ما آدمها و یک نکتهی مهم که در مواجهه با این دنیا نباید از یاد برد، این است که فیلم کامل و بینقص هم مثل آدم بیعیب، نایاب است و به دنبال آن گشتن فایدهای ندارد.
یکی از آثار اخیر این دنیای بزرگ سینما که این روزها بی سر و صدا و بی ادعا و برای ما تنها از طریق شبکههای اجتماعی مقابل چشمها آمده، فیلمی است به نام «خرس نیست» محصول ۱۴۰۱ ایران، اثر جعفر پناهی. این فیلم جمعوجور ۱۰۶ دقیقهای داستان فیلمسازی را میگوید که در یک روستای مرزی مخفیانه تلاش میکند فیلمی را در طرف دیگر مرز کارگردانی کند و به نوعی درگیر دو داستان عشقی غمانگیز در دو سوی مرز میشود.
شاید اولین نکتهای که موقع تماشای فیلم «خرس نیست» به چشم بیاید، حضور یک نابازیگر در نقش اصلی و محوری فیلمی است که بیشتر شخصیتمحور به نظر میرسد تا ماجرامحور. اما شاید همین به ظاهر نقطه ضعف فیلم، نقطه قوتی هم باشد و لایهی معنایی پنهانی به معانی آشکار و نهان دیگر فیلم اضافه کند. نابازیگری که نقش اصلی فیلم را بازی میکند خود فیلمساز است -فیلمساز برندهی جوایزی چون خرس طلایی جشنواره برلین ۲۰۱۵ برای «تاکسی»، شیر طلایی جشنواره ونیز سال ۲۰۰۰ برای «دایره» و بهترین فیلمنامه جشنواره کن ۲۰۱۸ برای «سه چهره» و البته پنجاه جایزه دیگر و بیش از پنجاه نامزدی در جشنوارههای معتبر. عجب! آدمی با این همه توانایی؛ یعنی یک بازیگر حرفهای دم دستش ندارد که نقش او را بازی کند؟ این از همان سؤالهایی است که بعضیها اسمش را «سؤال میلیون دلاری» گذاشتهاند ولی با در نظر گرفتن اینکه الان بودجهی یک میلیون دلار برای ساختن یک فیلم معمولی، عددی محسوب نمیشود و طرح همین پرسش در ذهن تماشاگر کاری را میکند که از چندین فیلم بیبو و بیخاصیت سفارشی برنمیآید، بهنظرم میشود آن را سؤال چندین میلیون دلاری نامید. واقعاً چرا؟ چرا یکی از مشهورترین نامهای سینمای ایران باید نقش خودش را بازی کند که دارد قاچاقی فیلم میسازد و بعضیها آنقدر او را نمیشناسند که با قاچاقچیها اشتباه میگیرند؟ این حضور سینماگر در تقریباً تمام نماهای اینطرف مرز فیلم خودش، از نوع دلهرهآور هیچکاکی نیست، از نوع مستندگونه و شاعرانهی کیارستمی هم نیست، دقیقاً از نوع پرسشبرانگیز و کنایهآمیز جعفر پناهی است.
اما اگر نگاه عیبجویانه را کنار بگذاریم و بیدلیل دنبال عیب و ایرادهایی نگردیم که در هر فیلمی -یا در هر آدمی- پیدا میشود، «خرس نیست» نکات مثبت و جذابیتهای بسیاری دارد. یکی از جذابترین لحظههای فیلم را در مقدمهی آن باید جستوجو کرد؛ درون سینما در سینما در سینمایی که تا دل واقعیتهای روزمره امتداد مییابد. پلان/سکانس در فیلمها و مخصوصاً در سینمای چند دههی اخیر زیاد دیدهایم –از آثار کوارون و اینیاریتو و اسکورسیزی و دیپالما تا جوانان جویای نام و بااستعداد سراسر دنیا- اما این یکی واقعاً نوبر است. پلان/سکانسها معمولاً و اساساً برای نمایش تسلط فیلمساز بر شرایط و ابزار کارش طراحی میشوند؛ ولی این پلان/سکانس خاص، در ظاهر، برای نمایش تسلط نداشتن فیلمساز بر شرایط و ابزار کار او طراحی شده و در واقع تسلط کامل او را –با وجود همهی موانع- به نمایش میگذارد. پلان/سکانس آغازگر «خرس نیست» در همان ابتدا تماشاگر را میان واقعیت چهار دنیا سرگردان میکند؛ اول یک فیلم متعارف در مکانی نه چندان دور را پیش چشم او میآورد، بعد نشان میدهد که این صحنهی فیلم است –ظاهراً یک فیلم در فیلم متعارف مثل همهی فیلم در فیلمهای همهجای دنیا- و بعد، ناگهان تماشاگر را از مانیتور به بیرون پرتاب میکند و به جایی که ظاهراً دفتر کار یک فیلمساز در فاصلهای دور از صحنهی فیلمبرداری است و بالاخره پای او را به روستایی دورافتاده در لب مرز میکشاند. نکتهی جالبتر اینکه حرکتهای ظاهراً طبیعی اما قطعاً طراحی شدهی رفت و برگشتی مرحلهی آخر این پلان/سکانس تداعیکنندهی حرکتهای بهوضوح طراحیشدهی ابتدای آن است تا بر شباهت دو موقعیت تأکید کند. اما ضرباهنگ تدوین و شتاب نماها نیز مانند ضرباهنگ درون این نما/سکانس چشمگیر است. امیر اطمینان تدوینگر بعد از نمای هفت دقیقهای داخلی-روز آغازین که حدود پنج دقیقهاش داخل مانیتور میگذرد، به یک نمای پنجونیم دقیقهای خارجی میرسد که دوربین امین جعفری به دنبال حرکتهای طبیعی کاراکترها پن و گاهی تصحیح کادر میکند. نمای بعدی سه دقیقه طول دارد که از یک فولشات/مدیوم شات داخلی/خارجی به دقت نورپردازی شده به فولشات دو نفرهی میانجامد که به زیبایی قاب بندی شده و بعد، نماهای داخلی-شب تقریباً یک دقیقهای و پس از آن نماهای کوتاهتر را میبینیم که ما را شتابان به دل درام میکشاند. در این تداوم و شتاب گویی روح خستگیناپذیر فیلمسازی را احساس میکنیم که سرِ باز ایستادن ندارد.
قهرمانان «خرس نیست» به دنبال جایی هستند که در آن ترس نیست. وقتی یکی از شخصیتهای فیلم در دل شب تاریک روستا به فیلمساز تذکر میدهد که «خرس نیست» -یا به قول خودمان «ای بابا، خرس کجا بود!»- به ما تلنگری میزند که به خودمان دروغ نگوییم و با ساختن یک خرس پوشالی و خیالی که شب هنگام در کوچهها جولان میدهد، ترس و دلهرهی بیهوده به جان خودمان و دیگر مردم نیندازیم. جایی که میدانیم «خرس نیست»، در واقع یعنی ترس نیست –لااقل از لولوهایی که بعضیها بنا به مصلحت خودشان برای مردم میسازند، خبری نیست- همان واهمههایی که آدمهای اصلی داستان، آدمهای عاشق را به مخفی شدن واداشته؛ همان واهمههایی که فاجعه به بار میآورد. در جایی که ترس و دروغ سلطه دارد، ثبت یک واقعیت ساده مایهی هراس همه میشود و راه نجات از این فضای پر از ترس و سوءتفاهم، پایبندی به واقعیت و صداقت است. همین نکتهی رهاییبخش که اواخر فیلم به زبان نمیآید اما میشود آن را در فضا استشمام کرد، به یکی از جذابیتهای فیلم بدل میشود. «خرس نیست» برندهی جایزهی ویژهی هیئت داوران جشنوارهی ونیز ۲۰۲۲، برندهی جایزهی شجاعت سینمایی جشنوارهی شیکاگو، برندهی جایزهی آینهی نقرهای جشنواره اسلو و نیز بهترین فیلم جشنواره تریست یکی از آثار رک و راست، ساده و صمیمی سینمای ایران است، درست مثل سازندهاش.
![](/wp-content/themes/cinemacinema/img/tel.gif)
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- اختصاصی سینماسینما/ جعفر پناهی میهمان ویژه جشنواره فیلم زردآلوی طلایی ارمنستان
- «سیم خاردار» در کازابلانکا
- ده جایزه جشنواره هندی برای «انتقام تیرهروزان» ایرانی/آمریکایی
- قانون، دوست تو نیست/ نگاهی به فیلم «آناتومی یک سقوط»
- چهار جایزه برای یک فیلمنامه کوتاه ایرانی
- راهیابی ۹ فیلم ایرانی به جشنواره فیلمهای کودکان لسآنجلس
- «آوای وحش» ایرانی بهترین فیلم تجربی جشنواره آمریکایی
- راهیابی «آوای وحش» به جشنوارهای در آمریکا
- «پرواز را به خاطر بسپار» در نمایشگاه جهانی فیلم
- تلخی چارهناپذیر نفرت/ نگاهی به فیلم «آه سرد»
- تردیدهای اخلاقی در گستره و تنوع نظم اجتماعی/ درباره فصل اول سریال «آخرین ما»
- تقلید زندگی/ نگاهی به فیلم «ارادتمند؛ نازنین بهاره تینا»
- پرواز را در جشنواره ضد جنگ استونی بهخاطر میسپارند
- ۲۰ فیلم برتر تاریخ جشنواره ونیز معرفی شدند/ «دایره» در رتبه شانزدهم
- نمایش فیلمهای هشت سینماگر ایرانی در جشنواره ملبورن
پربازدیدترین ها
- یادداشت محمد حقیقت درباره جشنواره ونیز/ آیا شاهکاری در راه است؟
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ انتظارها از آلمادوار بالا بود، اما…
- اعطای جایزه هفته منتقدان جشنواره ونیز به فیلمساز ایرانی/ صاحبان جوایز فیپرشی شناخته شدند
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ جایزهای به لیدی گاگا میرسد؟
- «پیر پسر» در جشنواره لوکا/ فیلمی با بازی لیلا حاتمی و حامد بهداد مسافر ایتالیا شد
آخرین ها
- ۲ فیلم ایرانی در جشنواره دانشجویی اروگوئه رقابت میکنند
- شیر طلای ونیز به آلمادوار رسید
- جایزه افقهای اکسترای جشنواره ونیز برای نادر ساعیور
- اعطای جایزه هفته منتقدان جشنواره ونیز به فیلمساز ایرانی/ صاحبان جوایز فیپرشی شناخته شدند
- تلخی بیپایان/ درباره نمایش «ترور»
- برای رقابت در بخش بهترین فیلم بینالمللی؛ ۷ کشور دیگر فیلمهای اسکاریشان را معرفی کردند
- نخستین جوایز جشنواره ونیز اهدا شد/ «ماناس» و «آلفا» دو جایزه اولِ بخش مستقل ونیز را گرفتند
- «رها» با شهاب حسینی کلید میخورد
- اکران «شهسوار» از چهارشنبه
- پایان مأموریت «ناریا» در تهران
- بزرگداشت فرامرز قریبیان برگزار شد؛ دوستت دارم رفیق!/قریبیان یک چهره ماندگار فرهنگی است
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ جایزهای به لیدی گاگا میرسد؟
- راهیابی «آخرین تولد» به پنج جشنواره بینالمللی
- قهرمانی تیم ملی کشتی فرنگی جوانان ایران در مسابقات جهانی با حمایت همراه اول
- یادداشت محمد حقیقت درباره جشنواره ونیز/ آیا شاهکاری در راه است؟
- «پیر پسر» در جشنواره لوکا/ فیلمی با بازی لیلا حاتمی و حامد بهداد مسافر ایتالیا شد
- چهار فیلم جدید با ترکیب تازهای از بازیگران روی پرده سینماها
- از «قیام» نتفلیکس تا آثار ایرانی در جشنواره بوسان
- حضور همراه اول در بزرگترین رویداد فناوری عراق
- با تمدید ۳ ساله قرارداد؛ همکاری دیوید فینچر با نتفلیکس در قالب ۴ پروژه ادامه دارد
- دبیر جشنواره موسیقی فجر: خیالتان راحت؛ موسیقی رَپ خطر ندارد!
- نشست تئاتر و آموزش با حضور صابر ابر، الهام کردا و ستاره اسکندری
- بزرگداشت فرامرز قریبیان برگزار میشود
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ انتظارها از آلمادوار بالا بود، اما…
- جایزه ویژه جشنواره بلغارستان به «کیک محبوب من» رسید
- جایزه جشنواره ارمنستانی به «بختگان بیبخت» جایزه
- صدور مجوز برای ۴ طرح سریال نمایش خانگی
- آغاز جنگ ستارگان در ونیز از سوی منتقدان
- شاعری که روحش همه نیمایی بود؛ بدرقه محمدعلی بهمنی به خانه ابدی
- مینی سریال گریسلدا؛داستان یک ملکه شرور