سینماسینما، محمدرضا امیر احمدی
این که مستندی بر اساس نوار صوتی شنیداری شکل بگیرد البته چیز جدیدی نیست. «گوش کن مارلون» (Listen to Me Marlon- 2015؛ استیفن رایلی) بر اساس این ایدهی صدایی شکل گرفت که میشود گونهای خاطرهنگاری مستندگونه ساخت، که ساختارهای پازلگونهی ذهن آدمی را تداعی کند. مستند «گوش کن مارلون» بر اساس صداهای به جا مانده از مارلون براندو شکل گرفت، و صدای کسانی که درباره ی مارلون بازیگر به خاطرهگویی میپرداختند. یک جور جریان سیال ذهن، که وقتی در بافت مستندگونهی فیلمی تنیده میشود چیز غریبی خلق میکند.
مستند امید نجوان با وجود موضوع شوقبرانگیزی که فیلمساز در دست داشته، اینکه نیمی از مستند را بر پایهی نوار صوتی مصاحبه ماهنامهی فیلم در دههی شصت با خاچیکیان بنا شده، اما دور از این حال و هوای ذهنی است. اشکالی هم ندارد مستندی بخواهد فیلمی شرح احوالگونه باشد، و روایت خطی دنبال کند، و مصاحبه به شکل معمول در فیلم بگنجاند. اما وقتی سیر رویدادهای فیلم از ریتم میافتد، و خستهکننده می شود، و فیلم دچار تشتت موضوعی میشود، آن وقت باید به فیلمساز ایراد گرفت، که پس جای خلاقیت در فیلمسازی کجاست؟ اینکه چرا چیزی در فیلم نیست، تا تماشاگر را به شوق بیاورد؟ ردپایی، سرنخی، رازی ، چیزی که در فیلم محوریت پیدا کند. کشف چیزی از یاد رفته، که حداقل به فیلم نظم و سامان دهد.
همهی آنچه در این مستند میبینیم، تماشاگر علاقهمند بارها شنیده، یا با کمی پرسوجو میتوانست به راحتی بدان دست یابد. چه چیز عجیب و ناگفتهی دیگری، جز همان نوار کاست از خاچیکیان است که میتواند پایهی این تحقیق قرار گیرد؟ جواب میدهیم هیچ. وقتی ایدهای در دست نداشته باشید، بعد مدتی از اکسیری هم که به زعم خودتان پیدا کردهاید کاری برنمیاید. کما اینکه فیلمساز از نیمه ی دوم مستند، ایدهی نوار کاست قدیمی از صدای خاچیکیان را رها کرده، و به وادی مستندهای معمول شرح احوالگونه میرسد. تاریخها و اسامی پشت هم ردیف میشوند، داستانها بدون هیچ ایدهی مستندگونهای دنبال هم میآیند و فراموش میشوند. با مجموعهای از حرفهای ناتمام و نیمهکاره روبروییم که ضرورت آوردنشان در مستند را نمیفهمیم.
انگار فیلسماز در حال نوشتن یادداشتی خطی و خستهکننده برای مجلهاش باشد. از آن یادداشتهایی که اشاره دارد در فلان تاریخ این اتفاق افتاد، و در آن تاریخ این رخداد، و بعد این شد و آن، و دست آخر هم یک هیچ بزرگ و تمام. این معضل جدی نقدنویسی این مملکت است، که نویسندگان سینمایی مدام تاریخ و رویداد عرضه میکنند . انگار مقالهشان باید بر اساس تاریخ تقویمی شکل بگیرد. از جستوجو و شوق لذت چشیدن اثر هنری خبری نیست. اینکه در فلان تاریخ فلانی چه کرد، و آن یکی چه گفت، بدون اینکه ربطی بین این حرفها بشود پیدا کرد را میگذارند مقالهی تحقیقی. عین چیزی که در همین فیلم میبینیم. با همان بخشبندیهای خستهکننده، و اشارات بیربط به چیزی که خود تماشاگر بیشتر از آن مطلع است.
فیلمساز شاید خودش هم نفهمیده چه گنجی در قالب نوار کاست از صدای فیلمساز قدیمی در اختیار داشته، و چه کارها و ایدههای تجربی که میتوانسته بواسطهی این نوار کاست با صدای خاص و شنیدنی خاچیکیان خلق کند، تا گوشهای از تاریخ ناگفتهی سینمای ایران، به سندی زنده از دورهای از یاد رفته بدل شود. عکسهای صف طویل مردم جلوی سینماهای نمایش دهندهی فیلمهای خاچیکیان میتوانست جستوجویی عاشقانه باشد، از چیزی که این روزها گم شده. صدای فیلمساز پیشکسوت، میتوانست صدایی از زمانهای دور باشد که انگار فرصتی پیدا کرده تا بار دیگر زندگی را با مرور خاطرات تجربه کند.
فیلم چنان از ایده و خلاقیتهای بصری دور است که این یادداشت بیشتر دربارهی چیزی شد که مستند امید نجوان میتوانست شبیه آن باشد. به عبارتی مخاطب علاقهمند، خود به جای فیلمساز به خیالپردازی میپردازد تا از این تکه پارههای پراکندهی خاطرههای تصویری، شاید اثر هنری بیرون بکشد. چیزی که شاید مستند «خاچیکیان؛ یک گفتوگو» را بدل میکرد به گفتو شنود با شبحی از گذشته که خیال رفتن از این دنیا ندارد.
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- «بیداد»؛ گونهای پیله تنیدن شبانه با صدای زنانه
- «تهران کنارت»؛ همچون طنینی که در خود میپیچد
- «غریزه»؛ وقتی همچون تبعیدی از شهر خود میگریزی
- درباره انتخاب نماینده ایران برای معرفی به آکادمی اسکار/ تا خورشیدی بالای سرت، چه وقت دوام بیاورد
- درباره «علت مرگ: نامعلوم»/ کاش نبود پنجرهای، یا چشمهایی که ما را بپاید
- «آدمفروش» نوعی بازی با نور و رنگ، که آدمها در آن مهمان تصاویرند
- «زن و بچه»؛ دوئلی تصویری با چهرههایی خیرهشده به دوربین
- «سلب مسئولیت»؛ کابوسی پنهانشده پشت نور
- ساخت فیلم، با دست خالی و ذهنی پر از تصویر/ یادداشت امید نجوان به بهانهی آغاز اکران آنلاین «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفتوگو»
- از فیلمهای نصحیتگونه و سفارشی تا بازی میخکوبکننده یک بازیگر
- یاداشتهای جشنواره/ هفت فیلم زیر ذرهبین
- درباره سریال «پنگوئن»؛ بهای زنده بودن در کابوسی اکسپرسیونیستی
- «ساموئل خاچیکیان، یک گفتوگو»؛ جذاب برای دوستداران سینما
- رونمایی از فیلم مستند ساموئل خاچیکیان با پیام مسعود کیمیایی
- وقتی کابوس از ازل با بشر زاده شد/ نگاهی به فیلم «سمره»
پربازدیدترین ها
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





