سینماسینما، منوچهر اکبرلو
جایزه نوبل ادبی امسال هم اعلام شد. هر سال قبل از اعلام، بخشی از جامعه ادبی امیدوار است که محمود دولت آبادی برنده این جایزه شود. اما این فقط یک آرزوست و به دلایل زیر این آرزو تحقق نخواهد یافت:
۱- تعداد کم مترجمان حرفهای: مترجمان توانمند از فارسی به انگلیسی، فرانسوی و سوئدی کم هستند و ترجمهها اغلب پراکنده و ناپیوستهاند.
۲- نبودن ترویج سازمانیافته: برخلاف کشورهای دیگر، حمایت نهادی پایدار از معرفی ادبیات فارسی در جهان وجود نداشته است (ناشران بینالمللی، نمایندگان ادبی، جشنوارهها).
۳- سانسور و محدودیتهای داخلی: بسیاری از آثار مهم یا چاپ نشدهاند، یا با ممیزی تغییر کردهاند، یا نویسندگان ناچار به خودسانسوری شدهاند.
۴- مهاجرت و پراکندگی نویسندگان: بخشی از نویسندگان برجسته در تبعید نوشتهاند و ارتباطشان با مخاطب فارسیزبان و ناشران ضعیف شده است.
۵- نبود حق نشر بینالمللی و بازار کتاب ضعیف: ایران عضو کنوانسیون برن نیست. این امر انگیزهی ناشران خارجی را برای سرمایهگذاری روی ترجمه کم کرده است.
۶- سیاست و ملاحظات ژئوپلیتیک: نوبل ادبی نیز گاهی از فضای سیاسی تأثیر میگیرد. تحریمها و تصویر سیاسی ایران در غرب هم ممکن است اثر داشته باشد.
۷- کمدیدهشدن در فهرست پیشنهادها: نامزد کردن نیازمند نهادهای معتبر (آکادمیها، استادان ادبیات، انجمنهای قلم) است و ارتباط ایران با این شبکهها محدود است.
۸- غلبهی نگاه اروپامحور: نوبل ادبی به نویسندگان اروپایی و آمریکایی گرایش بیشتری داشته است.
۹- سرشت ادبیات فارسی: تکیهی سنتی بر شعر بهجای رمان، و نوپایی رمان فارسی نسبت به سنت رمان اروپایی.
۱۰- تصادف و رقابت: و البته باید توجه داشت که تعداد نویسندگان لایق در جهان بسیار بیشتر از جوایز است و این جایزه سالی فقط به یک نفر (یا گاهی دو نفر) میرسد.
اما سابقه ایران در اعلام کاندیدا برای جایزه نوبل چیست؟
نخست باید دانست که چه کسانی کاندیدا اعلام میکنند.
یکی از اعضای فرهنگستان سوئد، استاد تمام دانشگاهها، برندگان قبلی نوبل و یا انجمن قلم کشورها .
مثلا سال ۱۹۷۵ فرهنگستان سوئد ۲۲۳ پیشنهاد دریافت کرد، ازجمله اینکه ۴ نفر بورخس، ۷ نفر گراهام گرین و ۸ نفر ناباکوف را پیشنهاد دادند که آکادمی سوئد هیچ کدام را انتخاب نکرد.
بنیاد نوبل هر سال اسناد ۵۰سال قبل را در سایتش آزاد میکند و فعلاً تا ۱۹۷۵ را خبر داریم که نوبل ادبیات چه نامزدهای ایرانی داشته است:
اولین پیشنهاد ایرانی نوبل ادبی، ابوالقاسم اعتصامزاده است. اعتصامزاده دو دوره نماینده مجلس بود و به خاطر ترجمۀ رباعیات خیام به فرانسوی مورد تقدیر فرهنگستان فرانسه. آثار فارسیاش اما چندان چیزی نیست: «هزار و یک خنده» و ترجمۀ «نامههای ایرانی» منتسکیو. او را عیسی سپهبدی، استاد زبان فرانسه دانشگاه تهران نامزد نوبل ادبی ۱۹۴۴ معرفی کرد.
۲۰ سال بعد احمد متیندفتری، استاد حقوق دانشگاه تهران و سیاستمدار، حسین قدسنخعی را نامزد نوبل ۱۹۶۴ کرد. در ۱۹۶۶ هم آرتور جان آربری، استاد کمبریج و مترجم معروف قرآن به انگلیسی او را پیشنهاد داد. قدسنخعی سیاستمدار بود، سفیر بود، وزیر خارجه شد، بخشی از هزینۀ «تاریخ ایران کمبریج» را تأمین کرد، … رباعی هم میگفت.
زینالعابدین رهنما رکورددار ایرانی کاندیداتوری نوبل ادبی است. علیاصغر حکمت که رییس انجمن قلم بود، رهنما را در ۱۹۶۵ و ۱۹۶۷ معرفی کرد. سال ۱۹۷۳ منوچهر اقبال (رییس وقت انجمن قلم)، در ۱۹۷۴ محمد محمدی (استاد دانشکده معارف دانشگاه تهران) و عباس آریانپور کاشانی (استاد ادبیات انگلیسی) و در ۱۹۷۵ منوچهر اقبال و آریانپور کاشانی، دوباره رهنما را پیشنهاد دادند. رهنما روزنامهنگار معروفی بود که نمایندۀ مجلس هم شد. در دوره رضاشاه به لبنان تبعید شد و آنجا رمان تاریخی «پیامبر» را نوشت.
بین کاندیداهای نوبل ۱۹۶۷ اسم بسیج خلخالی هم هست که از طرف صادق رضازاده شفق، استاد فلسفه دانشگاه تهران نامزد شده. بسیج خلخالی که ترانۀ معروفِ «نامهرسان نامۀ من دیر شد» از اوست، منظومهای هم دارد با نام «حماسۀ هیزمشکن» دربارۀ آبراهام لینکلن .
اما جدیترین کاندیدای ایرانی نوبل ادبیات، محمدعلی جمالزاده داستاننویس است. اول در ۱۹۶۵ ریچارد نلسون فرای، ایرانشناس معروف (همان که عید۹۳ درگذشت و وصیت دفنش کنار زایندهرود داستان شد) از هاروارد جمالزاده را پیشنهاد داد. آن سال شولوخف برندۀ نوبل شد. دو سال بعد، احسان یارشاطر (به عنوان استاد دانشگاه کلمبیا) جمالزاده را نامزد نوبل ۱۹۶۷ کرد که آستوریاس برنده شد. در ۱۹۶۹ هم ایرانشناس دانمارکی، یِس پیتر آسموسن جمالزاده را کاندیدا کرد و ساموئل بکت نوبل گرفت. جمالزاده مدعی است در ۱۹۶۷ بهترین بخت را داشته. البته فهرست کاندیداهای آن سال (بکت، بورخس، تالکین، گراهام گرین، اوژن یونسکو، پابلو نرودا، ژرژ سیمنون، …) نشان میدهد.
بین ادبای ایرانی دو کاندیدای دیگر هم داریم، ولی برای نوبل صلح. محمد حجازی رماننویس، از طرف وزیر خارجۀ وقت نامزد نوبل صلح ۱۹۶۵ شد و حسین کاظمزاده ایرانشهر توسط حسن تقیزاده، سیاستمدار معروف نامزد نوبل صلح ۱۹۵۵. جلوی اسم ایرانشهر نوشته «او از ۱۹۰۴ عمرش را صرف پیوند زدن بین شرق و غرب کرده» (ایرانشهر ساکن سوئیس بود و آنجا نشریۀ فارسی چاپ میکرد) ولی محمد حجازی معلوم نیست که چرا؟
در میان داورها یک ایرانی داریم: ژیلا مساعد، شاعر معاصر که قبلا دفتر شعر سپیدی با نام «غزالان چالاک خاطره» در ایران چاپ کرده بود، در ۱۹۸۶ به سوئد مهاجرت کرد و بعدها ۷ دفتر شعر به زبان سوئدی منتشر ساخت. حالا او عضو فرهنگستان سوئد و از کسانی است که در انتخاب برندۀ نوبل ادبیات نقش دارد.
سالهای بعد که اطلاعات دیگر سالها منتشر شود، درمییابیم که ایران چه کاندیداهایی داشته است.
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- دراماتورژی چیست و چه میکند؟
- بلیت تئاتر، اقتصاد و فرهنگ
- نمایش «به کفشات نگاه کن»؛ مردم سرباز به دنیا نمیآیند
- فوت برنده جایزه نوبل ادبیات؛ ماریو بارگاس یوسا درگذشت
- یون فوسه برنده نوبل ادبیات ۲۰۲۳ شد
- برنده نوبل ادبیات ۲۰۲۲ اعلام شد
- فیلم تئاتر «استخوان ماهی جادویی» به صورت آنلاین اکران شد
- چرا محمود دولتآبادی با کروات و تیپی چشمنواز در صف اول ضیافت روحانی ایستاد؟/یادداشت جالبی از نویسنده روزنامه اعتماد
- واکنش نیکی کریمی به معرفی برنده نوبل ادبیات/ عکس
- باب دیلن سکوتش را شکست / سرنوشت نوبل ادبیات مشخص شد
- باب دیلن به تماسهای مسئولان نوبل جواب نمیدهد
- نوبل ادبیات به «باب دیلن» رسید
- در سینماسینما بشنوید/ «کوبیدن بر در بهشت» از باب دیلن، برنده نوبل ادبیات ۲۰۱۶
- من و اسکار
پربازدیدترین ها
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





