سینماسینما، حسین آریانی:
کریستوفر نولان از همان ابتدای«بی خوابی»(۲۰۰۲) و از عنوان بندی، ما را در فضا و اتمسفر داستان قرار می دهد. کلماتِ عنوان بندی به گونه ای روی پرده نقش می بندند، که ابتدا «فلو» (ناواضح) هستند و سپس «فوکوس»(واضح) می شوند. گویی تیتراژ را از نگاه یک آدم خواب زَده می بینیم. بدین ترتیب پیشاپیش و به گونه ای ظریف، پیش زمینه ی ذهنی و حسی مناسبی از فضای فیلم و موقعیت دشوار شخصیت اصلی آن (که بعدا با او آشنا می شویم) به تماشاگر داده می شود.
بعد در نمایی اینسرت بافت پارچه ای را می بینیم که به خون آغشته می شود و نام فیلم هم روی همین نما نقش می بندد. سپس هلی شاتی(نمایی هوایی) از کوه های برفی و یخ زده آلاسکا پیش رویمان به تدریج« فلو» می شود. بعد باز ، نمایی داریم از پارچه خون آلود که قطع می شود به نمایی هوایی از کوهستان که این بار ابتدا «فلو» است و سپس «فوکوس» می شود. این نماهای کوتاه و متوالی عنوان بندی سرانجام قطع می شوند به نمایی نزدیک از چشمان بی رمق و خواب آلود کارآگاه «ویل دورمر»(آل پاچینو) که به زحمت باز نگه شان داشته است.
این شکل از تقطیع نماها و این شگردِ فلو- فوکوس به خوبی احساس خستگی و بی قراری «ویل دورمر» را به تماشاگر منتقل می کند. خستگی مفرطی که در طول فیلم بر شدتش افزوده می شود؛ و برخلاف تصور آغازین تماشاگر، تنها مرتبط با روزِ نخستِ ماموریتِ ویل دورمر در نایتمیوت آلاسکا نیست، بلکه با پرونده تخلف او در اداره پلیس هم در ارتباط است؛ که چندی است آرامش را از او ربوده و بی قرارش کرده است.
در اوایل فیلم در صحنه ای که «دورمر» در مورد دختر مقتول تحقیق می کند، شاهد نماهایی از لحظات کوتاهی از زندگی دختر در گذشته نه چندان دور هستیم. مثلا عکس خندان دختر در اتاقش، به نمایی از گذشته و دخترک که در حال خندیدن است، قطع می شود. یا نمایی از گردنبند دختر در دستانِ «دورمر» قطع می شود به نمایی از گذشته که دختر، گردنبند را در دستانش گرفته است.
این نماهای کوتاه و منقطع از زندگی مقتول، در گذشته ای نه چندان دور و پیوندش با زمان حال به بهانه اشیاء و لوازم مرتبط با او، حضور دختر را به گونه ای ملموس، تاثیر گذار و گویی چونان ناظری بر اتفاقاتِ زمانِ حاضر برای تماشاگر تجسم می بخشد.
کریستوفر نولان در «بی خوابی» هم مثل برخی از آثارش، شماری از مفروضات و مفاهیم ظاهرا بدیهی و پذیرفته شده در جوامع انسانی را به چالش می کشد؛ و پرسش هایی اساسی درباره ماهیتِ لغزان و آسیب پذیر عدالت و مرزِ گاه تفکیک ناپذیر میان خیر و شر مطرح می کند.
پرسش هایی مهم و کلیدی از این قبیل: آیا «دورمر» که برای محکوم کردنِ قاتلی که هیچ شکی در مورد گناهکاری اش وجود ندارد (ولی مدرک کافی برای متهم کردنش موجود نیست) لباسِ قاتل را به خون مقتول آغشته و او را گرفتار می کند، عملِ غیرانسانی و ظالمانه ای انجام داده است ؟ آیا برای محکوم کردن فرد جنایتکاری که دارد از اجرای عدالت می گریزد، مجاز هستیم گاه قانون را دور بزنیم یا اینکه خیر در چنین شرایطی باید چشممان را بر جرم و جنایتکار ببندیم ؟ در آن صورت اگر مجرم پس از آزادی افراد بیشتری را قربانی کرد، چه؟
موقعیت پیچیده و دشوار «دورمر»(بی خوابی ویران کننده اش در منطقه ای نزدیک به قطب و دغدغه پرونده ای که بر علیه او در جریان است)، زمانی دشوارتر می شود که سهوا همکارش «هپ»(مارتین داناوان)-که قرار است به عنوان شاهد در دادگاه بر علیه او شهادت دهد- را با تیر می زند.
روشن و بدیهی است در موقعیتی که «دورمر» در آن قرار دارد، دیگر هیچ کس حرفش را درمورد سهوی بودن تیر اندازی نخواهد پذیرفت. همان طوری که «هپ» لحظاتی پس از تیر خوردن و پیش از مرگش حرف او را باور نمی کند.
به همین دلیل دورمر ناچار می شود که دلیل اصلی مرگ همکارش را پنهان و آن را منتسب به قاتل فراری کند. احساس تاسف و عذاب وجدان «دورمر»، هنگامی که غمگین و درهم شکسته خبر مرگ «هپ» را به همسرش می دهد با بازی تاثیر گذار آل پاچینو را هرگز نمی توان از یاد برد.
«دورمر» در صحنه ای از فیلم به «الی»(هیلاری سوانک) می گوید: «یک پلیس خوب نمی تونه بخوابه چون معما حل نشده، و یک پلیس بد هم نمی تونه بخوابه چون وجدانش اجازه نمی ده». و شخصیت «دورمر» در حقیقت آمیزه ای از این دو است.
او نمی تواند بخوابد چون گناهِ قتل«هپ» روی وجدانش سنگینی می کند؛ و همچنین نمی تواند بخوابد چون نمی تواند «فینچ»(رابین ویلیامز)را به عنوان قاتل دختر، معرفی و معما را حل کند، چرا که در آن صورت گناهکار بودنش در مورد قتل «هپ»بر ملا می شود. سخن تهدیدآمیز «فینچ» به «دورمر» را به یاد بیاوریم: «در گفتن حقیقت، حق انتخابی وجود نداره».
«بی خوابی» تریلری روانشناسانه است؛ که البته می توان آن را در گروه فیلم های معمایی-پلیسی هم قرار داد. «بی خوابی» داستان و معمای جنایی پیچیده ای ندارد؛ و قدرت اصلی خود را از پرداختِ روانشناسانه و پُر ظرافتِ شخصیت اصلی و موقعیت دشوار و چالش برانگیزش می گیرد.
«بی خوابی» البته از یکی از عناصر اصلی و کلیدی تریلر ها و فیلم های معمایی-پلیسی یعنی «تعلیق» هم غافل نیست. کافی است تعلیق موثر و نفس گیر صحنه ای را به یاد بیاوریم که «دورمر»، خود را با عجله به خانه نامزد دختر مقتول می رساند(که «فینچ» آنجا اسلحه ای را برای گناهکار جلوه دادن او جاسازی کرده است) و سعی می کند تا قبل از رسیدن پلیس، اسلحه را بیابد.
در «بی خوابی» البته در پرداخت برخی از کاراکترها کاستی هایی به چشم می خورد. مثلا معلوم نمی شود وقتی که «اِلی» می خواهد پرونده تیر خوردن هپ را ببندد، چرا دورمر اصرار می کند که دوباره با دقت بیشتری پرونده را بررسی کند؟چنین عملکردی، هر چه قدر هم که «دورمر» را به شغل و حرفه اش متعهد بدانیم، از شخصی با هوش و ذکاوت او بعید است؛ و در نهایت هم همین اصرار عجیب «دورمر» موجب می شود که «الی» به رازِ او پی ببرد.
سکانس پایانی «بی خوابی» از جمله لحظات به یاد ماندنی فیلم است. «دورمر» تیر خورده؛ و وقتی «الی» به او می گوید که لازم نیست کسی جریان را بفهمد؛ و می خواهد گلوله ها را داخل آب بیندازد؛ «دورمر» مانعش می شود و به او توصیه می کند از راهش منحرف نشود. چنین پایانِ باشکوه، دراماتیک و تاثیرگذاری، برای هر تماشاگری می تواند لذت بخش، فراموش نشدنی و الهام بخش باشد.
«دورمر» پیش از مرگ از «الی» می خواهد که اجازه دهد لحظه ای بخوابد. او از زمانی که به آلاسکا آمده یا حتی مدتی پیش از آن نخوابیده؛ و در طول فیلم هم همواره در حسرت خوابیدن بوده و نتوانسته؛ او می خواهد بخوابد تا به خستگی، بی خوابی و به احساسِ گناهش پایان بخشد. چشمانش را بر هم می گذارد تا دَمی بیاساید. دَمی به بلندای ابدیت.
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- انتشار نخستین قسمت از سریال هوش مصنوعی «اُدیسه»/ روزگارِ فروافتادگی
- ۲ رکورد مهم در گیشه؛ «اودیسه» پرفروشترین فیلم نولان و اکران آیمکس شد
- نگاهی به «اودیسه»/ کریستوفر نولان در دام نفرین کرونوس
- آقای کارگردان جنگ فرهنگی را برده است؛ یونانیها در افسون «اودیسه» کریستفر نولان
- خوانهای اودیسئوس؛ سفر اسطورهای میان هیولاها، وسوسهها و آزمونهای انسانی
- نولان در صدر لیست؛ فهرستی از ۱۰۰ کارگردان قدرتمند هالیوود منتشر شد
- «اودیسه» نولان؛ سفری خیرهکننده به قلب اسطوره، اما نه به عمق انسان
- فینال جام جهانی رقیب روز یکشنبهی فیلم نولان
- «اودیسه»ی نولان خوب است اما نه بیشتر!
- «مایکل»، «اوپنهایمر» را پشت سر گذاشت
- جان نولان درگذشت
- پس از هفت ماه؛ فیلمبرداری «اودیسه»ی نولان به پایان رسید
- یک سال پیش از اکران؛ بلیتهای آیمکس «اودیسه» از فردا فروخته میشود
- لوگان مارشال-گرین به «اودیسه» پیوست/ کاسمو جارویس از فیلم نولان جدا شد
- آیا «اودیسه»ی نولان موفقیت «اوپنهایمر» را تکرار خواهد کرد؟
نظر شما
پربازدیدترین ها
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





