سینماسینما، امین نصیری
دیوید فینچر در اواسط دهه ۸۰ با ساخت آگهی های بازرگانی و کیلیپ سازی فعالیت اش را به عنوان یک تکنسین آغاز کرد اما رفته رفته از فضای تبلیغات فاصله می گیرد و در اوایل دهه ۹۰ وارد دنیای سینما می شود. دو فیلم مهم و موفق فینچر که بسیار مورد توجه قرار می گیرند، یعنی هفت و باشگاه مشت زنی موجب مطرح شدن او به عنوان جوانی با استعداد در محافل سینمایی می شود و جایگاه و قدرت کارگردانی اش را تثبیت می کند. در این یادداشت قرار است به باشگاه مشت زنی پرداخته شود. به زعم بنده نقدها و بحث هایی که راجع به این فیلم منتشر شده عمدتا فرامتنی هستند و کمتر به خود متن پرداخته می شود. در اینجا بد نیست نقبی به این جمله مشهور و کنایه آمیزی که معمولا به فیلمسازها گفته می شود بزنم که: به من نگو، به من نشون بده. در این یادداشت سعی می شود خارج از چارچوب متن تحلیلی مطرح نشود چون خودِ متن باید بتواند فارغ از توضیحات فیلمسازش مفاهیم را به طور مستقل به مخاطب القا کند.
پرداخت سینمایی مسئله مصرف گرایی مفرط، بسیار کار مشکلی است و فینچر خود را درگیر پروراندن مفهوم سختی می کند. اینکه مثلا یک مبل را نشان دهیم و در عین حال به پوچ بودنش هم اشاره کنیم و این اتمسفر را کم و بیش حفظ کنیم و گسترش اش دهیم، به شدت فرایند پیچیده و دشواری است.
به راحتی و بر اساس زیستی که از فینچر در دسترس است می توان حدس زد او زمانی که در کار تبلیغات بوده با بخشی از مفاهیم موجود در باشگاه مشت زنی مواجه شده. ساختن این فیلم که اقتباسی از رمان باشگاه مبارزه نوشته چاک پالانیک است، علاوه بر اینکه برای فینچر جذاب بوده، دغدغه شخصی او نیز محسوب میشده. اما این فقط یک ایده است و تازه اول ماجراست. فینچر نمی تواند دغدغه شخصی خود را چاشنی کالبد شخصیت اش کند و به درستی انتقالش دهد. فینچر مفهوم مورد نظرش را امتداد و بسط نمی دهد. او در لحظات ابتدایی با چند پلان تحمیلی بدون اینکه شخصیت را در تقابل با فضای انباشته از انسان های بی هویت و اسیر اشیای غیر ضروری شده، قرار دهد و حفظ کند، از اتمسفر به وجود آمده فاصله می گیرد و به آن خاتمه می دهد.
در باشگاه مشت زنی فینچر مانند یک تکنسین کارکشته عمل می کند و با جاری کردن یک حس لحظه ای گول زننده و گذرا در صحنه، مفهوم مورد نظر خود را نه به واسطه شخصیت بلکه با رویارویی مستقیم و بی واسطه خود با آن، بیان می کند. چرا راوی اینچنین به اطراف خود نگاه می کند و خود را تحت محاصره و قبضه مادیات می بیند؟ چه شده که محیط پیرامون از نظر او چیزی جز جامعه ای مصرفی که در حال ترویج و مصرف کردن وسایل مادی و قلابی است، نیست؟ یعنی اثر بدون هیچگونه زمینه سازی و علتی در همان لحظات آغازین مفهوم را به مخاطب دیکته می کند و او را به واسطه هوش تکنیکال فیلمساز، به درون معلولی که پایه اش بنا نشده پرتاب می کند.
نقطه مقابل این بی حالی و وازدگی شخصیت راوی(با چشم پوشی از پرداخت)، تایلر است. او دقیقا بخش برعکس و شاید واپس رانده شده (هر چند این کلمه برای فیلم زیادی ست و تا حدودی خارج متن است اما با اغماض بپذیرید) راوی را نمایندگی می کند. اما در همان بدو ورود به خانه مخروبه اش متوجه افراط ورزی او در عدم بهره گیری از وسایل رفاهی می شویم. فینچر شیوه هر دو طرف را رد می کند. خریدهای وسواس گونه شخصیت راوی در ابتدا و سبک زندگی شدیدا سنتی و غیرمتمدنانه تایلر را. اما برآیند این دو چه می شود؟ آیا فینچر حتی در یک پلان کوتاه، مخاطب را به برداشتی می رساند که باید حد تعادل این دو را در پیش گرفت؟! خیر.
نمی توان به بهانه اینکه راوی قرار است قصه را غیرخطی تعریف کند هر جا که می خواهیم مخاطب را از ابهام خارج کنیم سریعا فلش بک بزنیم و آگاهی لازم را به او بدهیم. فلش بک ها عملا تحمیل فیلمساز هستند و مربوط به شخصیت و تقابلات ذهنی او با محیط نیستند. چه محرک هایی در گوشه کنار اثر قابل مشاهده است که شخصیت راوی را وادار می کند به موضوعی فکر کند و درنتیجه به واسطه آن محرک ها برای روشن کردن ما و یادآوری به خودش به گذشته بیاندیشد؟
باشگاه مشت زنی فیلم پر ادعا و شعاری است. زمانی که می گوییم شعاری منظور چیست؟ یعنی ما با توجه به داده های بصری که در اختیار داریم آمادگی روبرو شدن با یک سری دیالوگ ها را نداریم. مثلا زمانی که ما فقر ندیده ایم، صحبت کردن راجع به آن شعاری می شود و عملا هیچ کارکرد حسی سالمی ندارد. یا دیالوگ های شخصیت مادر در انتهای فیلم خوشه های خشم شعار محسوب نمی شود،چرا که پشت دیالوگ ها، داده های بصری نهفته است و تصاویر قبلی، کلام فعلی را حمایت و تصدیق می کنند و بر آن صحه می گذارند. درواقع دیالوگ ها تصویر را کامل تر می کنند و مانیفست مورد نظر فیلمساز را تکامل می بخشند. در باشگاه مشت زنی دیالوگ های انقلابی و مبالغه آمیزی را می بینیم که ربطی به تصاویر پیشین خود ندارند و در ذوق مخاطب می زند. سکانسی که براد پیت می گوید: ما بچه ها نسل وسط تاریخ هستیم، هیچ مقصدی نداریم، هیچ جنگ بزرگی نداریم، رکود شدید نداریم، جنگ ما یه جنگ روحیه و . . . این دیالوگ های تایلر چیزی جز زیاده گویی نیست. اگر چند دقیقه قبل از این سکانس را با خود مرور کنید به راحتی متوجه خواهید شد تصاویری که فینچر به ما ارائه داده دیالوگ های تایلر داردن را صحه نمی گذارد و اثر در حد و اندازه این گفته های آتشین نیست. درهم تنیدن چنین مفهوم عظیمی در تار و پود تصاویر، کار یک فیلمساز به شدت کاربلد و مدیوم شناس است و فینچر با ضعف های متعددی که مرتکب می شود نشان می دهد به هیچ عنوان توان انجام اینکار را ندارد.
در باشگاه مشت زنی ما با بحران فردی شخصیت راوی بدون هر گونه بستر سازی و پیشگفتار طرف می شویم. در هیچ جای اثر سرخوردگی از ظواهر پوچ و قلابی تمدن و استثمار مردم توسط سرمایه داری در مقیاس جمعی قابل لمس نیست. نه تنها کمبود درونی شخصیت راوی و چالشی که با وسایل به اصطلاح شیک دارد ساخته نمی شود بلکه اکنون تعمیم پذیری این بحران هم دچار اختلال می شود تا در نهایت پیوستن مردم به ارتش تایلر داردن توجیه پذیر نباشد. اساسا فینچر این بخش از اثر را به فرا متن واگذار کرده؛ اما در حقیقت نه بحران فردی ساخته شده و نه می توان از پس فردیت به برانگیختن و انقلاب جمعی گذر کرد.
باشگاه مشت زنی به وجود می آید تا امیال جنسی و خشونت در مردان آزاد شود. راه حل تایلر بازگشت به مردسالاری قدیم بوده و تخطی کردنِ از هر آنچه در دنیای امروز بدل به حد و مرز زیستن شده. فیلم به لحاظ تفکری قرار است در مسیری حرکت کند که در نهایت به تقبیح شدن تایلر برای مخاطب برسد. فینچر قصد دارد هم ظواهر دنیای مدرن را نقد کند و هم تفکرات رادیکالیستی و فاشیستی تایلر را. تایلر به مرور بدل به مردی آکنده از خشونت افسار گسیخته، خودکامه و هرج و مرج طلب می شود و با زدودن افراطی ظواهر مدرنیته از زندگی، انسان هایی را به خدمت می گیرد و سپس آنها را فاقد اندیشه، تشخص و منیت می کند و بدون اینکه حق انتخابی به آنها بدهد خود شروع به فرمان دهی می کند.
پایانبندی و آن مبارزه شخصیت راوی و تایلر بیشتر شبیه به یک بازی برای میخکوب کردن تماشاگر می ماند چرا که الان راوی و مخاطب کاملا درک کرده اند که جریان از چه قرار است. تایلر داردن یک موجود ذهنی است که در تضاد با عرف جامعه، تایلر داردن واقعی را تحریک می کند. شخصیت راوی وقتی از این حقیقت مطلع می شود که دیگر دیر شده. زمانی که این موضوع کاملا عیان شده پس آن دعواهای انتهای فیلم بیشتر شبیه یک بازی به نظر میرسد. بازی و کشمکش تکنیکی که قرار است با کنش های جذب کننده و دیالوگ هایی پرهیجان، نظر مخاطب را به هر قیمتی که شده جلب کند. دیالوگ های سطحی تایلر به مارلا در پایان و حس عاطفی آنی که بین این دو شکل می گیرد، که بعد از آن هم سریعا ساختمان ها متلاشی می شوند، شعار محض است و یک نوع خوش بینی فریبنده و مخاطب پسند را به نمایش می گذارد.
![](/wp-content/themes/cinemacinema/img/tel.gif)
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- با تمدید ۳ ساله قرارداد؛ همکاری دیوید فینچر با نتفلیکس در قالب ۴ پروژه ادامه دارد
- با «بیگانگان در قطار»؛ دیوید فینچر فیلم هیچکاک را بازسازی میکند
- سفر در میدان خطر/ نگاهی به فیلم «آدمکش» ساخته دیوید فینچر
- دیوید فینچر از هالیوود خواست زودتر به کار برگردد/ سینما نمیمیرد
- راهنمای علمی تخیلی دیدن فیلم ترسناک
- در صورت موافقت دیوید فینچر؛ نتفلیکس نسخه آمریکایی «بازی مرکب» را میسازد
- زمان نمایش فیلم بعدی دیوید فینچر اعلام شد/ همه چیز درباره «قاتل»
- جوایز سزار: ورود متهمان جنسی ممنوع!
- اسکار ۲۰۲۱ به روایت تصویر
- نگاهی به جاماندگان «اسکار»
- جایزه اصلی انجمن فیلمبرداران آمریکا به «منک» رسید
- نامزدهای اسکار ۲۰۲۱ معرفی شدند/ یک کارگردان ایرانی-آمریکایی در جمع نامزدها
- معرفی پروژه جدید دیوید فینچر
- نامزدهای جایزه منتقدان فیلم ونکوور معرفی شدند/ پیشتازی «منک» دیوید فینچر
- ۱۰ فیلمنامه برتر نوشته هرمان منکیه ویچ به انتخاب اسکرین رنت/ «همشهری کین» اول شد
نظر شما
پربازدیدترین ها
- یادداشت محمد حقیقت درباره جشنواره ونیز/ آیا شاهکاری در راه است؟
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ انتظارها از آلمادوار بالا بود، اما…
- اعطای جایزه هفته منتقدان جشنواره ونیز به فیلمساز ایرانی/ صاحبان جوایز فیپرشی شناخته شدند
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ جایزهای به لیدی گاگا میرسد؟
- «پیر پسر» در جشنواره لوکا/ فیلمی با بازی لیلا حاتمی و حامد بهداد مسافر ایتالیا شد
آخرین ها
- ۲ فیلم ایرانی در جشنواره دانشجویی اروگوئه رقابت میکنند
- شیر طلای ونیز به آلمادوار رسید
- جایزه افقهای اکسترای جشنواره ونیز برای نادر ساعیور
- اعطای جایزه هفته منتقدان جشنواره ونیز به فیلمساز ایرانی/ صاحبان جوایز فیپرشی شناخته شدند
- تلخی بیپایان/ درباره نمایش «ترور»
- برای رقابت در بخش بهترین فیلم بینالمللی؛ ۷ کشور دیگر فیلمهای اسکاریشان را معرفی کردند
- نخستین جوایز جشنواره ونیز اهدا شد/ «ماناس» و «آلفا» دو جایزه اولِ بخش مستقل ونیز را گرفتند
- «رها» با شهاب حسینی کلید میخورد
- اکران «شهسوار» از چهارشنبه
- پایان مأموریت «ناریا» در تهران
- بزرگداشت فرامرز قریبیان برگزار شد؛ دوستت دارم رفیق!/قریبیان یک چهره ماندگار فرهنگی است
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ جایزهای به لیدی گاگا میرسد؟
- راهیابی «آخرین تولد» به پنج جشنواره بینالمللی
- قهرمانی تیم ملی کشتی فرنگی جوانان ایران در مسابقات جهانی با حمایت همراه اول
- یادداشت محمد حقیقت درباره جشنواره ونیز/ آیا شاهکاری در راه است؟
- «پیر پسر» در جشنواره لوکا/ فیلمی با بازی لیلا حاتمی و حامد بهداد مسافر ایتالیا شد
- چهار فیلم جدید با ترکیب تازهای از بازیگران روی پرده سینماها
- از «قیام» نتفلیکس تا آثار ایرانی در جشنواره بوسان
- حضور همراه اول در بزرگترین رویداد فناوری عراق
- با تمدید ۳ ساله قرارداد؛ همکاری دیوید فینچر با نتفلیکس در قالب ۴ پروژه ادامه دارد
- دبیر جشنواره موسیقی فجر: خیالتان راحت؛ موسیقی رَپ خطر ندارد!
- نشست تئاتر و آموزش با حضور صابر ابر، الهام کردا و ستاره اسکندری
- بزرگداشت فرامرز قریبیان برگزار میشود
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ انتظارها از آلمادوار بالا بود، اما…
- جایزه ویژه جشنواره بلغارستان به «کیک محبوب من» رسید
- جایزه جشنواره ارمنستانی به «بختگان بیبخت» جایزه
- صدور مجوز برای ۴ طرح سریال نمایش خانگی
- آغاز جنگ ستارگان در ونیز از سوی منتقدان
- شاعری که روحش همه نیمایی بود؛ بدرقه محمدعلی بهمنی به خانه ابدی
- مینی سریال گریسلدا؛داستان یک ملکه شرور