سینماسینما، عزیزالله حاجی مشهدی
نمایش «سرِ انقلاب» به نویسندگی و کارگردانی محمدعلی شفاعت، در مجموعهی تماشاخانهی هما، اثری است با لحن شادیآور که آگاهانه از مسیر کمدی موقعیت (situation comedy) و طنز کلامی (verbal humor)، به یکی از ملتهبترین و تراژیکترین بزنگاههای تاریخ معاصر ایران نزدیک میشود: روز دوازدهم بهمن ۱۳۵۷ و فروپاشی تدریجی نظم پیشین. این انتخاب شکلی، خود نخستین نکتهی قابل تأمل در تحلیل نمایش است؛ چرا که اثر میکوشد فضای بازجویی، شکنجه، اعترافگیری و سازوکار امنیتی ساواک را نه با واقعگرایی تلخ و مستقیم، بلکه از خلال فاصلهگذاری طنزآمیز و وارونگی موقعیتها بازنمایی کند.
فضای اصلی نمایش، اتاق بازجویی ساواک است؛ مکانی بسته، سرد و به خودی خود هراسانگیز که در متن و بازیها، کارکردی دوگانه مییابد: از یکسو یادآور خشونت نظاممند، و از سوی دیگر صحنهیی برای برملا شدن ناتوانی، سردرگمی و فروپاشی تدریجی کارگزاران قدرت. شخصیت منوچهر طهرانی، بازپرسی که درست در روز ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، در آستانهی زایمان همسرش (کشور) از رشت به تهران منتقل شده، نمونهی روشنی از این وضعیت است. او نه بازجوی حرفهیی است و نه به لحاظ ذهنی و نگرانیهای فردی و خانوادگی، آمادگی رویارویی با شرایط بحرانی تهران پُر التهاب را دارد. تکرار جملهی سادهاندیشانهی «کی گفته اعلیحضرت فرار کرده؟ اعلیحضرت سفرن، سفر!» بهخوبی انکار واقعیت و تعلیق ذهنی کارگزاران رژیم را در آستانهی سقوط نشان میدهد؛ انکاری که هم خندهآور است و هم تلخ.

در این میان، احمد سلامگو ـ دزدِ دستگیرشده و شکنجهدیده ـ با بازی خوب آریا گازُر، به محور طنز و پیونددهندهی صحنهها بدل میشود. حضور مداوم او بر صحنه، طنز کلامی جاافتاده و هماهنگ با نقش، و جابهجایی هویت نهاییاش با پیرایشگر، نمایش را به سمت نوعی کمدیِ هویت و سوءتفاهم سوق میدهد؛ نمایش شادیآوری که در لایهی زیرین خود، به بیمعنایی مرزهای قدرت، اتهام و قهرمانسازی در لحظههای شور انقلابی اشاره دارد.
شخصیتهای فرعی نمایش نیز هر یک کارکرد نمادین خود را دارند. استوار بایندر با بازی متین شفیعیونپاک، چهرهیی مطیع، سادهدل و ترسو از بدنهی اجرایی است؛ کسی که حتی جرئت سرک کشیدن به خیابان برای فهمیدن آنچه در بیرون میگذرد را ندارد. بایگان ساواک (امیر شریعت) با تعریف طوطیوار و فرهنگنامهیی خود وقتی از او پرسیده میشود: سند چیست؟ درست مثل یک رُبات پشتیبانی شده با هوش مصنوعی پاسخ میدهد:
«سند (Document) عبارت است از اطلاعات ثبتشده اعم از نوشتاری، دیداری و شنیداری که به وسیلهی اشخاص حقیقی یا حقوقی ایجاد شده و دارای ارزش نگهداری است. سند عبارت است از نوشتهیی که هم شخص مدعی و هم طرف مقابل او قادر به استفاده از آن در دادگاه هستند.»
به شکلی هوشمندانه، دیوانسالاری (Bureaucracy) خشک و بیجان نظام اداری را در برابر سیلان پُرشتاب تاریخ قرار میدهد. پیرایشگر دورهگرد (ابراهیم شیشهبران) نیز با لکنت ناشی از بریدگی زبان و شوخطبعی بدنی و کلامیاش، حضوری گرم و مردمی دارد و بیش از دیگران، انرژی زندهی خیابان را ـ هرچند بهطور غیرمستقیم ـ به صحنه میآورد.
با این همه، یکی از مهمترین کاستیهای نمایش، آشکارا در نسبت میان فضای درونی و بیرونی نمایش نهفته است. در حالی که متن بهروشنی از شلوغی، آتشزدنها، تیر و ترقهها و هیجان خیابان سخن میگوید و حتی نشانهیی نمادین چون آوردن آینهی بغل شکستهی پیکان طهرانی را پیش میکشد، در سطح اجرا، بازتاب صوتی و شنیداری این التهاب بیرونی بسیار کمجان و کمرمق است. اتاق بازجویی، بهعنوان فضای بستهی نمایش، میتوانست از طریق طراحی صدا، به میدان تلاقی دو جهان بدل شود: جهانی که در حال فروپاشی است و جهانی که در خیابانها زاده میشود. اما صداهایی که گاهبهگاه شنیده میشوند، نه شدت لازم را دارند و نه تداوم و تنوعی که بتوانند فشار بیرون را بر روان شخصیتها و فضای صحنه تحمیل کنند. این فقدان، تا حدی از قدرت داستانپردازانهی نمایش میکاهد.

نقد مشابهی را میتوان به نورپردازی نمایش نیز وارد کرد. نور در «سرِ انقلاب» در مجموع کارکردی خنثی دارد و کمتر بهعنوان عنصری معناساز به کار گرفته شده است. این در حالی است که بهویژه در آغاز نمایش ـ جایی که احمد سلامگو دراز به دراز بر کف اتاق بازجویی افتاده ـ نورپردازی میتوانست نقشی تعیینکننده در ترسیم فضایی رعبآور، ناامن و سرکوبگر ایفا کند؛ فضایی که سپس، بهتدریج زیر فشار طنز، آشوب بیرونی و جابهجایی قدرت، ترک بردارد و فرو بریزد. فقدان این پرداخت بصری، فرصت مهمی را از اجرا گرفته است.
در صحنهی پایانی نمایش، ورود باقر و معصومه ـ دو چهرهی انقلابی تفنگ به دست ـ با نجات دادن اشتباهی پیرایشگر بهجای احمد سلامگو، نمایش را به نقطهی اوج طنزآمیز خود میرسانند. این شتابزدگی، سطحینگری و شور انقلابی، آگاهانه اغراق شده و کارکردی انتقادی دارد؛ گویی نمایش هشدار میدهد که در لحظههای انفجاری تاریخ، حقیقت، هویت و عدالت نیز میتوانند قربانی سوءتفاهم و شتابزدگی شوند.
در مجموع، «سرِ انقلاب» نمایشی است مفرح، پُرانرژی و دارای ضرباهنگی مناسب که با تکیه بر بازیهای گرم بازیگران اصلی و انتخاب لحن شادیآور، توانسته مخاطب را با خود همراه کند و بخنداند. اما در زیر این خنده، پرسشهایی جدی دربارهی قدرت، خشونت، فروپاشی نظم و تولد شتابزدهی نظم جدید نهفته است. اگر طراحی صدا و نورپردازی، بهویژه در نسبت با جهانِ ملتهب بیرون از اتاق بازجویی، پرداختی دقیقتر و جسورانهتر میداشت، نمایش میتوانست از سطح یک نمایش شادیآور موفق، به اثری عمیقتر و چندلایهتر در بازخوانی تاریخ معاصر ارتقا یابد.
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- دومین نشست «عصر فیلمنامه» با نمایش «بلفاست» در خانه سینما
- نگاهی به نمایشنامهخوانی «کارنامهی بندار بیدخش»/ خردمندِ دربندِ رویینه دژ
- شاعرانگیِ فروغ؛ از تجربهی زیسته تا معماری تصویر
- اکبر عبدی؛ از بازیگریِ بدن تا آفرینش شخصیت
- درباره نمایشگاه نقاشی «تیساپه»؛ یافتن معنای اثر از میان رنگها
- «تهران کنارت»؛ زخمهای کاری، از نمایی دیگر
- «ارباب پونتیلا و نوکرش ماتی»؛ نقد مناسباتِ نابهنجار اجتماعی و سرمایهسالاری
- «چند سال پیش»؛ حکایت ِجاودانگی انسان در سایهی مِهر و عشق و امید
- نقش و جایگاه فیلمبرداران در سینمای ایران/ طراحان جهان دیداری فیلم
- «جزیره آزاد»؛ خداوندگار خودخوانده جزیره آزاد
- «رابین هود»؛ افسانهی شیرین مرد شریف قانون شکن!
- «چای سرد»؛ تصویر تلخ سیمای هنر و هنرمند در تنگنای زندگی
- یادداشتی بر کتاب «سینماگر متفکر: گفتوگو با داریوش مهرجویی»/ فراتر از تصویر؛ از جهان فلسفه تا زبان سینما
- «سامی»؛ ایستادگی پُردرد و رنجِ فراموششدگان
پربازدیدترین ها
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





