سینماسینما، عزیزالله حاجی مشهدی
پس از چند ماه رکود کارهای نمایشی، با توجه به قرار داشتن در شرایط جنگی، درست مثل دورهیی که چراغ سینماها و تالارهای نمایش به دلیل همه گیری ویروس کُرونا (بهمن ۱۳۹۸)، خاموش شده بود، در تماشاخانهی ایرانشهر (سالن استاد سمندریان) به تماشای نمایش «چند سال پیش» با طراحی و کارگردانی مهرداد ضیایی و نویسندگی کهبُد تاراج نشستیم و به جبرانِ نبود فیلمهای قابل اعتنا بر پردهی سینما- در فصل تازهی رونق تاسفبارفیلم های به ظاهر شادیآور بسیار کممایه و بیارزش- با دیدن یک کار نمایشی مُنسجم، در خاطرههای پریده رنگ تهران چند دههی پیش غرق شدیم.
مهرداد ضیایی با سابقه ی نویسندگی، بازیگری و کارگردانی تئاتر، با استفاده از یک متن نمایشی پالوده و بی حشو و زواید از کهبُد تاراج، با صحنه پردازی های بسیار ساده و بدون استفاده از آرایه های مربوط به اشیای موجود در صحنه، تنها با استفاده از عکس و اسلایدهای مربوط به رخدادهای چهل- پنجاه سال گذشته ی ایران، ازهمان نخستین بخش این نمایش پنج بخشی تا پایان نمایش، فضایی را ساخته و پرداخته می کند که تماشاگر نمایش حتی یک لحظه نیز از آنچه در صحنه می گذرد، چشم برنمی دارد.

رخدادهای مورد اشاره در متن این نمایش، پنج نمونه از شاخص ترین حوادث و رویدادهای متاسفانه تلخ و دردانگیزی بوده اند که در همه ی آن ها از دست رفتن جان شیرین آدم ها – به عنوان شهروند و هم وطن- برای جامعه ی ما تلخ و دردانگیز بوده است. شاید تنها رویداد شیرین این مجموعه رخدادهای به یاد ماندنی همان مسابقه ی فوتبال ایران و استرالیا، معروف به حماسه ی ملبورن (۸ آذر ۱۳۷۶) باشد که شیرینی این پیروزی شیرین و شورملی و همگانی، هرگز نمی تواند تلخی زلزله ی ویرانگر رودبار و منجیل (۳۱ خرداد ۱۳۶۹) و کشته شدن هزاران زن و مرد و کودک، از ذهن مان پاک کند. صد البته همین در هم آمیختگی رخدادهای تلخ و شیرین، بر واقعی بودن حوادث و از جنس خود زندگی بودن آن ها مُهر تایید می زند و نشان می دهد که نمایش در فضایی مُخیل و فانتزی و در حال و هوایی سرگرم کننده، نمی گذرد. هرچند که تلخی تماشای تصاویر دردناکی از سیل ویرانگر دربند و تجریش (۴ مرداد ۱۳۶۶)، سقوط هواپیمای مسافری تهران- مشهد (۱۳۵۹ )، درگذشت بنیان گذار جمهوری اسلامی در شامگاه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ و آتش سوزی بزرگ و فروریزی ساختمان پلاسکو (۳۰ دیماه ۱۳۹۵ ) تا اعماق وجود و قلب و روح تماشاگر این نمایش- به ویژه برای نسلی که خود شاهد این رویدادها بوده اند- رسوخ می کند وبرجای می مانَد.
در نخستین بخش از نمایش، زنی به نسبت جوان (دریا با بازی فرنوش نیکاندیش) رو به تماشاگران با نگاهی حسرت آلود، از روزی و از اتفاق تلخی حرف می زند که ما به عنوان تماشاگر نمایش، از طریق تک گویی های او به شیوه ی شنیداری(ماجرای آماده شدن خانواده برای رفتن به عکاسی و گرفتن عکس برای گذرنامه و…) و از طریق تصاویری که در پس زمینه ی صحنه ی نمایش تماشا می کنیم (نماهایی از سیل دربند وتجریش با حدود ۳۰۰ کشته) به شکل دیداری، ذهن مان را با او و با مرور خاطره های هرچند تلخ چندین سال پیش، گره می زنیم و خود را در دل نمایش و در کنار او می بینیم.
ترکیب بندی صحنه ها در همه ی بخش های پنجگانه ی نمایش تا حدودی مشابه و یکسان است. یعنی، تنها با استفاده از دو چهارپایه ی کوتاه و تصاویری که در عمق صحنه و درپشت سر بازیگر یا بازیگران روی پرده دیده می شود، به گونه یی بسیار «کمینه گرا»(minimal) شکل می گیرد که بی نیاز از حجم سنگین آرایه های صحنه یی، با مخاطب نمایش به خوبی ارتباط برقرار می کند. واقعیت این است که اگر قرار بود که همین نمایش با استفاده از آرایه های پُرحجم و سنگین برخی نمونه های کلاسیک نمایش های ایرانی – برای مثال نمایشی چون «لبخند با شکوه آقای گیل» نوشته زنده یاد اکبر رادی – صحنه آرایی می شد، حتما باید به جای نمایش یک سفره ی با چند کاسه ی خالی برای نشان دادن یک مهمانی، در خانه ی اشرافی «خانم سراج» با آن همه دبدبه و کبکبه، باید با آرایه های فراوانی از یک تالار پذیرایی در یک خانه ی مجلل رو به رو می شدیم که صدالبته، در انتقال درونمایه ی اثرنیز تاثیر چندانی نمی داشت!

برای واگویه کردن ماجراهای هریک ازرخدادهای تلخی که در نمایش مطرح می شود، یکی دو بازیگر، از طریق تک گویی (Monologue ) یا گفت وگوهای دونفره(Dialogue) یا چند نفره در نمایش به ایفای نقش می پردازند که شاید پُربازیگرترین بخش نمایش، فصل پایانی آن (به فضای خانه ی خانم سراج با بازی بسیار متفاوت خود مهرداد ضیایی) مربوط می شود. در دیگر فصل های مربوط به دو رخداد مهم دیگر نیز (سقوط هواپیمای مسافری تهران – مشهد) و فوتبال ایران و استرالیا، همان ترکیب بندی و صحنه آرایی پیش گفته، کم و بیش تکرار می شود.
بازی های اغلب بازیگران نمایش چندسال پیش، قابل قبول است، اما بی انصافی است اگر از بازی های برجسته و چشمگیرتر کسانی چون: فرنوش نیکاندیش (دریا)، مجید رحمتی (روزگار)، شهاب عباسیان (محمودی)، آتیه جاوید (مادر) و به ویژه از بازی متفاوت خود مهرداد ضیایی در نقش خانم سراج، نامی برده نشود.
کار چهره پردازی نمایش- از طراحی گرفته تا اجرای چهره پردازی- در کنار طراحی لباس ها با رنگ بندی های چشمگیر آن ها و به ویژه کارسنگینی که روی صورت بازیگر نقش خانم سراج (مهرداد ضیایی) انجام شده است، بسیار خوب به نظر می رسد. به خصوص که استفاده از صدای ظریف زنانه در کنار حرکات وادا و اطواری که به کُنش ها و واکُنش های زنانه مربوط می شود، در بازی مهرداد ضیایی خیلی طبیعی و باورپذیر به نظر می رسد.

شاید نیاز چندانی به یادآوری نباشد که سنّت «زن پوشی» در نمایش های اولیه و سنتی ایران (از تعزیه گرفته تا نمایش های تخته حوضی) و همچنین در برخی از فیلم های سینمایی چند دهه ی اخیر در سینمای ایران، به عنوان یک چالش طنزآمیز و خلاقانه و صدالبته طنزآمیز، گاه به قصد تفنن و ایجاد جاذبه در کار، در نمونه های قابل توجّهی از فیلم ها اتفاق افتاده است که شاید شاخص ترین آن ها به چهره پردازی محمود بصیری در فیلم «دست فروش» (محسن مخملباف- ۱۳۶۵) و همچنین بازی های محسن تنابنده، اکبر عبدی، امین حیایی، حسین یاری و چند بازیگر دیگر مربوط می شود.
نویسنده ی نمایش کوشیده است تا با کنار هم قرار دادن چند رویداد شاخص و متاسفانه تلخ، ذهن مخاطب خود را به چالشی جدّی وادارد وبا نگاهی منتقدانه به شرایط نامساعد اقتصادی، فقر، اعتیاد و حتی تفتیش عقاید و…. (با نمایش سفره و کاسه های خالی ، مصرف الکل و موادمخدّر و بهره کشی از آدم های تنگدست و نیازمند) در بُن مایه ی مضمونی چنین نمایشی، به مانایی آدم ها در سایه ی مهر و عشق و امید اشاره کند که با وجود تحمل مصایب بی شمار- چه به لحاظ فردی و چه از نظر اجتماعی- بازهم می توانند ققنوس وار از میان خاکسترها ی وجودی خود، به پا خیزند و تولدی دوباره آغاز کنند.

نمایش چند سال پیش، در مجموع کار ارزنده یی است. تلخی هایی که شهر تهران، به عنوان یک شخصیت فرضی، تا امروز به خود دیده است، ناخودآگاه مرا به یاد فضای نوستالژیک فیلم مستند زیبای «تهران سیمین» (ساخته ی هادی آفریده – ۱۳۹۹) می اندازد و درکنار دیگر رخدادهای تلخ مطرح شده در متن نمایش چندسال پیش، رنج و اندوه یک سرزمین تاریخی (ایران) را در ذهن ما زنده می کند. با این همه، شاید لازم می بود که برای به هم پیوند زدن پی رنگ های چندگانه ی نمایش، به عنوان دانه های ریز و درشت یک گردن آویز زیبا، رشته یی هرچند باریک، به عنوان یک شاهد یا روایتگر یگانه برای واگویه کردن تمامی رخدادها، به کار گرفته می شد تا آدم های نمایش، هرچند با داستان های متفاوت، برای دردهای مشترک خود، به بیان و روایت مشترکی نیزدست می یافتند.
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- دومین نشست «عصر فیلمنامه» با نمایش «بلفاست» در خانه سینما
- نگاهی به نمایشنامهخوانی «کارنامهی بندار بیدخش»/ خردمندِ دربندِ رویینه دژ
- شاعرانگیِ فروغ؛ از تجربهی زیسته تا معماری تصویر
- اکبر عبدی؛ از بازیگریِ بدن تا آفرینش شخصیت
- درباره نمایشگاه نقاشی «تیساپه»؛ یافتن معنای اثر از میان رنگها
- «تهران کنارت»؛ زخمهای کاری، از نمایی دیگر
- «ارباب پونتیلا و نوکرش ماتی»؛ نقد مناسباتِ نابهنجار اجتماعی و سرمایهسالاری
- نقش و جایگاه فیلمبرداران در سینمای ایران/ طراحان جهان دیداری فیلم
- «جزیره آزاد»؛ خداوندگار خودخوانده جزیره آزاد
- «سرِ انقلاب»؛ خنده در اتاق بازجویی، نمایش فروپاشی قدرت
- «رابین هود»؛ افسانهی شیرین مرد شریف قانون شکن!
- «چای سرد»؛ تصویر تلخ سیمای هنر و هنرمند در تنگنای زندگی
- یادداشتی بر کتاب «سینماگر متفکر: گفتوگو با داریوش مهرجویی»/ فراتر از تصویر؛ از جهان فلسفه تا زبان سینما
- «سامی»؛ ایستادگی پُردرد و رنجِ فراموششدگان
پربازدیدترین ها
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





