سینماسینما، نیوشا صدر:
تقوایی در صحبتهایش پس از نمایش «تمرین آخر» در سینماتک خانه هنرمندان گفته بود: «تعزیه تنها اثری است که اجرای واقعی آن را فقط میتوان در روز عاشورا و در برابر عاشقان و مومنان دید.» و در یادداشت مربوط به اکران فیلم در هنر و تجربه نیز نوشته است: «همین بس که در ییچینگ (کتاب تقدیرات) آمده است: زمان دشمن نیست که بر آن غالب شوند، بلکه متفقی است که باید صبورانه با آن کار کرد.» استفاده از عبارت ِ«صبورانه کار کردن با زمان»، زمان را از صورت تقدیری آن خارج میکند. زمانِ متفق، زمان سازگار و همراه، به جای سرسختی زمانِ خطی که فاصله گذاری میان مبدا و مقصدش، مجالی برای صبر باقی نمیگذارد، نرمش زمان دوار را داراست. صبر در جوهر چرخش و تکرار زمان دوار نهفته است، چون مبدا آن همان مقصدی است که در عین کهن بودن، پیوسته نو میشود و مجال دوباره میبخشد. به همین علت است که به گفته تقوایی اجرای واقعی آن را تنها میتوان در روز عاشورا دید، زیرا تنها در حضور مخاطبان «مومن» و در زمان «درست» است که تعزیه و حاضران آن، برای دقایقی پا از زمان سرسخت خطی بیرون مینهند و با آن نمونه قدسی نخستین پیوند میخورند و با تکرار آن، آن را تازه میکنند.
ثبت تصویری تعزیه به همین دلیل هرگز نمیتواند اصیل باشد. تعزیه اگرچه نوعی نمایش است، اما وجه آیینی بسیار پررنگی دارد که در طول زمان از آن زدوده نشده است و اساسا همین وجه آیینی است که در جایی مانند ایران که هر روز حکامی تازه با حکمی تازه بر سریر قدرت می نشستند، به آن امکان تداوم حیات بخشیده است. مراسم آیینی، در همان لحظه درست اجرا ، برای مثال در مورد تعزیه در روز عاشورا و در همان مکان و با حضور مومنان است که حقیقت خود را بر ملا میکند؛ مومنانی که حضورشان و گریستن یا تباکیشان بخشی تفکیکناپذیر از اجراست.
سینما اما در ذات خود ثبتکننده زمان خطی است و وقتی یک حلقه فیلم را میگشاییم، گویی قادریم زمان را به شکلی فیزیکی در دست بگیریم؛ فریمهای که به ترتیب پشت سر هم قرار گرفتهاند، رو به سوی انتها و مقصدی نهایی دارند، رو به سوی پایان داستان.
در ثبت تعزیه بر نواری که تداعیکننده زمان خطی است، چیزی ناگزیر از دست میرود که تقوایی، با بهرهگیری از معماری مکان، قاببندی، نورپردازی و تمهیدات سینمایی و در عین حال حفظ پیوسته تضاد تمامی اینها با موقعیت بازیگرانِ تعزیه، تلاش در بازستاندن آن دارد. برای نمونه، درحالیکه حر در صحنه راز و نیازش با خدا، در مرکز صحنه و متمایل به سمت راست قاب نشسته، در پیشزمینه و با فاصله کمی از دوربین دیواری آجری قرار دارد که سرک کشیدن ما به انزوا و خلوت او را تداعی میکند؛ مسیری از روشنی، پشت و در پسزمینه اوست، به نشانه روشنی راه و تقدیرش و دو دریچه در سمت راست او قرار گرفته، یکی بسته، که خطی از نور دزدانه از حاشیه آن به درون میتابد و یکی باز که پشت ستونی نه از دید ما، بلکه از چشم خود او پنهان مانده است. همه نشانهای از آنکه او از سرنوشت روشن خود آگاه نیست، اما تماشاگران تعزیه که اکنون از این صحنه غایباند و غیاب آنان است که کارگردان را به بستن چنین قابی قادر ساخته، بر آن آگاهاند. این پیشآگاهیِ ناشی از تکرار، بخشی از «اجرای» تعزیه است که قاببندی و نورپردازی تقوایی، آن را در دسترس تماشاگر ناآشنا با داستان قرار میدهد. هر کس به تماشای این قاب بنشیند، میداند که با شخصیتی رستگار طرف است، چه داستان را بداند چه نه. اما حُر که در میان قاببندیای زیبا و در تنهاییاش دست به دعا برداشته، به جای زمزمه دعا به شکل معمول، به قصد شنیده شدن و آنچنان که در تعزیه معمول است، با صدای بسیار بلند میخواند. او برای تماشاگران غایب از صحنهای میخواند که حضورشان لازمه اجراست.
آنچه تقوایی به اجرای معمول هر صحنه میافزاید، «حالوهوای» غایب آن است. او معماری مکان معمول اجرای تعزیه را بیش از آنچه مرسوم است، با اجرا ممزوج میکند. نمونه آن هم سایه روشن بازیگوش شعلههایی در سمت راست قاب است، زمانی که حر با چشمان بسته التوبه میخواند و دالان دراز را به قصد پیوستن به سپاه امام حسین(ع)، به سمت دوربین میپیماید، که حسی از سوزانی پشیمانی قلب او را در حالوهوای صحنه دخیل میکند. بدون گرمای شعلههایی که ممکن است تماشاگر تنها درکشان کند و آگاهانه متوجه رقص سایههای روی دیوار نشود، عبور از آن دالان، بیشتر سرما و تیرگی طی کردن مسیری به سمت تاریکی را تداعی میکند تا به سمت نور.
افزودن یا تقویت صدای گریه در اجرای بخش نهایی تعزیه، درحالیکه با جستوجو در چهره تماشاگران کمتر فردی میان آنان میگرید (زمان این اجرا در دهه محرم نبوده است و احتمالا حضور گروه فیلمبرداری و دعوت از مردم به تماشای تعزیهای نابهنگام، حس نمایش را بیش از آیین در آنان تقویت کرده است)، در راستای رسیدن به همین حالوهواست. زیرا گریستن یا تظاهر به آن (تباکی)، بخشی جدانشدنی از اجرای تعزیه است.
تقواییِ همیشه استاد دست روی هر موضوعی که میگذارد، حتی موضوعی مانند تعزیه که تا کنون بسیاری به سراغ ثبت تصویری آن رفتهاند، شگفتی خلق میکند؛ اینبار با تلاش برای حفظ و ثبت هر چه بیشتر جوهر آن با استفاده از عناصر موجود و تقویت آنها.
ماهنامه هنر و تجربه
![](/wp-content/themes/cinemacinema/img/tel.gif)
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- از یاد رفتگان کوچه رندان!/ نگاهی گذرا به کارنامه درخشان ناصر تقوایی
- این هنر و تجربه آنتی ویروسی ست بر فیلم های به هرقیمت مسخره
- فرهنگ رکن زندگی، حیات و هویت یک ملت است/ «ناخداخورشید»؛ معرفی خردمندانهای از سینمای ایران
- نمایش نسخه اصلاح و مرمت شده «ناخدا خورشید» ناصر تقوایی در موزه سینما
- تحقق آرزوی چندساله فعالان انیمیشن در هنرو تجربه
- نمایش فیلمی تاریخی از ناصر تقوایی در موزه سینما
- «کوچک جنگلی» ناصر تقوایی منتشر شد
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «ناخدا خورشید» با صدای حسین پاکدل + تیزر
- شبی در کافه گاراگین/ نگاهی به داستان کوتاه «بین دو دور» نوشته ناصر تقوایی
- نمایش ۱۰ فیلم مرمت شده از گنجینه سینمای ایران در چهلمین جشنواره فیلم فجر
- روایت و نقد «آرامش در حضور دیگران» در بیست و هشتمین قسمت پادکست «سینما، خاطره»
- سعید راد در گفتگو با موزه سینما: تقوایی گفت یا صادق کرده را تو بازی میکنی یا در آن دفتر فیلم نمیسازم
- روایت و نقد «صادق کرده» در بیست و چهارمین قسمت پادکست «سینما، خاطره» + تیزر
- بیبدیل
- رضا کیانیان: حاتمیکیا برای «آژانس شیشهای» در ابتدا من را نپذیرفت میگفت فیلسوف هستم
نظر شما
پربازدیدترین ها
- یادداشت محمد حقیقت درباره جشنواره ونیز/ آیا شاهکاری در راه است؟
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ انتظارها از آلمادوار بالا بود، اما…
- اعطای جایزه هفته منتقدان جشنواره ونیز به فیلمساز ایرانی/ صاحبان جوایز فیپرشی شناخته شدند
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ جایزهای به لیدی گاگا میرسد؟
- «پیر پسر» در جشنواره لوکا/ فیلمی با بازی لیلا حاتمی و حامد بهداد مسافر ایتالیا شد
آخرین ها
- ۲ فیلم ایرانی در جشنواره دانشجویی اروگوئه رقابت میکنند
- شیر طلای ونیز به آلمادوار رسید
- جایزه افقهای اکسترای جشنواره ونیز برای نادر ساعیور
- اعطای جایزه هفته منتقدان جشنواره ونیز به فیلمساز ایرانی/ صاحبان جوایز فیپرشی شناخته شدند
- تلخی بیپایان/ درباره نمایش «ترور»
- برای رقابت در بخش بهترین فیلم بینالمللی؛ ۷ کشور دیگر فیلمهای اسکاریشان را معرفی کردند
- نخستین جوایز جشنواره ونیز اهدا شد/ «ماناس» و «آلفا» دو جایزه اولِ بخش مستقل ونیز را گرفتند
- «رها» با شهاب حسینی کلید میخورد
- اکران «شهسوار» از چهارشنبه
- پایان مأموریت «ناریا» در تهران
- بزرگداشت فرامرز قریبیان برگزار شد؛ دوستت دارم رفیق!/قریبیان یک چهره ماندگار فرهنگی است
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ جایزهای به لیدی گاگا میرسد؟
- راهیابی «آخرین تولد» به پنج جشنواره بینالمللی
- قهرمانی تیم ملی کشتی فرنگی جوانان ایران در مسابقات جهانی با حمایت همراه اول
- یادداشت محمد حقیقت درباره جشنواره ونیز/ آیا شاهکاری در راه است؟
- «پیر پسر» در جشنواره لوکا/ فیلمی با بازی لیلا حاتمی و حامد بهداد مسافر ایتالیا شد
- چهار فیلم جدید با ترکیب تازهای از بازیگران روی پرده سینماها
- از «قیام» نتفلیکس تا آثار ایرانی در جشنواره بوسان
- حضور همراه اول در بزرگترین رویداد فناوری عراق
- با تمدید ۳ ساله قرارداد؛ همکاری دیوید فینچر با نتفلیکس در قالب ۴ پروژه ادامه دارد
- دبیر جشنواره موسیقی فجر: خیالتان راحت؛ موسیقی رَپ خطر ندارد!
- نشست تئاتر و آموزش با حضور صابر ابر، الهام کردا و ستاره اسکندری
- بزرگداشت فرامرز قریبیان برگزار میشود
- در حال و هوای جشنواره ونیز/ انتظارها از آلمادوار بالا بود، اما…
- جایزه ویژه جشنواره بلغارستان به «کیک محبوب من» رسید
- جایزه جشنواره ارمنستانی به «بختگان بیبخت» جایزه
- صدور مجوز برای ۴ طرح سریال نمایش خانگی
- آغاز جنگ ستارگان در ونیز از سوی منتقدان
- شاعری که روحش همه نیمایی بود؛ بدرقه محمدعلی بهمنی به خانه ابدی
- مینی سریال گریسلدا؛داستان یک ملکه شرور