سینماسینما، ابوالفضل نجیب
جابر قاسمعلی از آن جمله سینماگرانی است که از حوزه نقدنویسی به سینما ورود کرده است. این شروع عطف به دورانی است که توفیق آشنایی و همکاری با ایشان در تحریریه ماهنامه گزارش فیلم حاصل شد، همینجا یادی کنم از مسعود بهاری نازنین که روحش شاد و نامش گرامی باد. جابر به گمانم نقد نویسی را از همان دفتر گزارش فیلم واقع در بلوار کشاورز و چند صدمتری سینما قدس شروع کرده بود. اواخر دهه شصت و اوایل دهه هفتاد، از نشریه سینمایی که بیشترین نقد فیلمها اغلب متوجه فیلمنامه و روایتهای بیچفت و بست بود. دقیقا به همین دلیل اغلب منتقدان رغبتی به نوشتن درباره تولیدات سطح هرم فرضی سینما نداشتند تا جایی که ماهنامه سینمایی فیلم بهخاطر بیاعتنایی و بایکوت این بخش از تولیدات مورد انتقاد و گلایه سیاستگذاران سینمایی قرار گرفت. با این گذشته و حساسیت پرمعلوم است که تمرکز قاسمعلی علیالقاعده باید معطوف به فیلمنامه به مثابه فونداسیون فیلم باشد.
اگر کمترین انتظار از تولیدات سینمایی و برای مخاطبان بدنه هرم فرضی روایت بینقص و ساده و درست و البته لذتبخش و حتی تاملبرانگیز باشد، در این صورت «زعفرانیه ۱۴ تیر» به کارگردانی سیدعلی هاشمی نه تنها سطح توقع این بخش از مخاطبان را برآورده کرده، که میتواند حتی رضایت سطح بالاتری از مخاطبان را جلب کند. بیتردید این میزان توفیق بیش از هر چیز مرهون فیلمنامه جابر قاسمعلی است. فیلم روایت سرراست و سادهای درباره موضوعی دارد که سالهاست به یکی از مهمترین چالشهای اخلاقی تبدیل شده است. این چالش اگر چه در جغرافیای فرهنگی ما مشروع و برخلاف ماهیت آن به خیانت و حتی هنجارشکنی تعبیر نمیشود، اما تاثیری همانند در داوری اغلب زنان به خیانت دارد. به یک معنی واکنش میمنت به ازدواج شوهرش کم از همانندی به واکنش در قبال رابطه نامشروع و به تعبیر سرراست با خیانت ندارد.
از این منظر فیلم اگر چه در سطح روایتگر یک درام ساده اجتماعی است، اما تلاش میکند بر بستر روایتی چنین ساده و بیادعا به شکافها و چالشهای حاصل از نزدیکی روابط که ابتدا در صورت ظاهر به مجازی تعبیر و در نهایت به شکلگیری روابط واقعی و در ماهیت امر به تابو شکنی و به تعبیری هنجارشکنی در روابط فردی و خانوادگی و اجتماعی تبدیل و تنزل پیدا میکند بپردازد. به گونهای که فضا و روابط به اصطلاح مجازی اولیه در نهایت به بستری برای بیرون ریختن شکافها و تضادهای میان آنچه به شخصیت اجتماعی یا بیرونی با فردیت پنهان شده معنی میکنیم منتهی میشود.
از این منظر اهمیت فیلم در ترجمان ساده یک بحران اجتماعی است. بحرانی که اگر چه سعی میشود چون سایر بحرانها پردهپوشی شود، یا به نوعی به اصطلاح شرعیزه شود، اما متاسفانه بخشهایی از طبقات اجتماعی با آن درگیر هستند. دخلی هم به وضعیت طبقاتی آدمها ندارد. اینکه علت این بحران اخلاقی را یکسره متوجه فضای مجازی کنیم، خودفریبی محض است. چرا که مسبوق به پیشاظهور پدیده گوشی همراه و روابط مجازی به سبک و سیاق امروز است.
«زعفرانیه ۱۴ تیر» از جهاتی «برادران لیلا» را تداعی میکند یا لاقل بر نوعی دیگر از کشمکش دختران با نظام پدرسالاری اشاره و تاکید دارد. با این توضیح که در اینجا مکانیزم کشمکش متفاوت است و به نوعی میتواند برآمده از شکم سیری باشد و نه فقر. آنچه این کشمکش را به این همانی نزدیک میکند منطق و شباهت گفتمانی دو دختر در مواجهه با اقتدار و منطق من درآوردی پدرانه است. در هر دو فیلم پدرها هیچ احساس سمپاتی برنمیانگیزند زیرا که هم نقش آمریت و عاملیت را در بهوجود آوردن شرایط موجود بازی میکنند. به گمانم دلیل عمده حساسیتبرانگیز شدن این نوع فیلم ها چه در گونه «برادران لیلا» و «زعفرانیه ۱۴ تیر» و حتی گونه بدیعی چون «پیرپسر» همین تابوشکنی از موضع و جایگاه پدرسالاری باشد. مضاف بر این که این تابوشکنی و در واقعیت امر فرجام و نتیجه و کپه این رویارویی به دلایل عدیده هرگز به سمت وضعیت پیشافرهنگی و تاریخی و اجتماعی نه تنها رجعت نخواهد کرد که میتوان چشمانداز و امتداد آن را به سمت هجرت به عقلانیت داوری و پیشبینی کرد.
این که چرا فیلم هفت سال بلاتکلیف بوده حتما دلیلش در حکمت همه نشانهها و نمادهای عدد هفت در فرهنگ و عرفان و اسطوره فارسی بوده که حتمن عقل ما به آن قد نمیدهد. بهخصوص وقتی با خیل تولیدات فاخر این سالهای اخیر مقایسه کنیم حکمتش معلوم میشود. اما گذشته از شوخی اینکه چرا برخلاف نیاز جامعه ما به چنین فیلمهایی به هر دلیل واهی برای توقیف و توقف آن تلاش میشود، در نوع خود جای تامل است.
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- روایت ایرانی «سرخ و سیاه» استاندال
- در حسرت حرمت و شان بازیگری
- سینمای اجتماعی از ناگزیری تا ضرورت
- سیکل معکوس نظارت و سانسور بر سینما
- نگاهی به سینمای زیرزمینی به بهانه «بیداد»/ عرصه تجلی سینمای اجتماعی
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
- به مناسبت ۲۸ تیری که سالمرگ خسرو شکیبایی بود/ دیداری که خاطرهای ماندگار شد
- از «هامون»، «تایتانیک» و «پیرپسر» تا «بدنام»
- روایت غالب، در تقابل با روایت مغلوب
- بیضایی در بزنگاه ادبیات کهن و مدرن
- برای رفتن غریبانه شیرین یزدانبخش؛ وصیتی به مثابه گلایه
- «بامداد خمار»؛ در منزلت فرودستی
- نمایش مناسبات داخل زندانها در سریالهای نمایش خانگی چگونه است؟
- در حسرت آن سینمای شریف
پربازدیدترین ها
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





