سینماسینما، محمدرضا بیاتی*
بَلوای لامینورِ داریوش مهرجویی عجالتاً تمام شد و امیدوارم بیدردسر اکران شود. موضعگیری دربارهی اشخاص یا موارد خاص وقتی که شناخت یا اطلاعات دقیقی پیرامون موضوع نداری کارِ خطرخیزی است. کافی است پس از اعلام موضع -بدلایلی- ماجرا شکل دیگری به خود بگیرد و تمام گزارههای مفروض را بهم بریزد؛ بنابراین خردمندانهتر بنظر میرسد که اگر دادههای دقیقی در دست نداریم تنها وقتی موضعی قاطعانه اتخاذ کنیم که یک مسألهی خاص حاکی از یک مسألهی عام باشد؛ بگمانم غائلهی فیلم مهرجویی یکی از این موارد بود. وقتی پای یک معضل عمومی در میان باشد دیگر مهم نیست این فرضیهی درست باشد یا نباشد که ایشان را با ریشسفیدی راضی به عقبنشینی یا آشتی کرده باشند طوری که نه سیخ بسوزد نه کباب. فکر میکنید اگر این کارزار مجازیِ حمایت نمیبود احتمال تکرارِ سرنوشت سنتوری برای لامینور وجود نداشت؟ من که فکر میکنم نه فقط بعید نبود بلکه بسیار محتمل بنظر میرسید. اما آن معضل عمومی در مجادلهی خاصِ فیلمساز بزرگ ما چیست؟ اَشباح! همان اشباح محترمی که مخاطب فریادها و پریشانی مهرجویی بودند و هر کدام از ما بارها و بارها حضور آنها را در تصمیمات فراقانونیِ مدیران فرهنگی شاهد بودهایم. اشباحی که انگار با اهالی علم و فرهنگ و هنر بازی مار و پلّه میکنند؛ تاس میاندازند، از پلهها بالا میبَرَند، امیدوار میکنند ولی درست سرِ بِزَنگاه نیشات میزنند و میفرستندَت پایین و این بازی آزارگرانه مدام تکرار میشود. اشباح از این آزار لذت میبرند و آن بینوایان تحمل میکنند و دندان برهم می فشارند و خون دل می خورند تا اینکه یکباره طاقتشان طاق میشود؛ یکی افسرده میشود، یکی پرخاش می کند، یکی جلای وطن، یکی دق میکند، یکی خودکشی… اشباح محترم باور کنید اهالی علم و فرهنگ و هنر اغلب آدمهای درونگرا و آرامی هستند؛ به مدارا باور دارند و حتی با کسانی که هنرستیزند رواداری میکنند اما گاهی آزار چنان از حد میگذرد که از کوره در میروند و ناچار میشوند به این گزاره عمل کنند که با همه مدارا جز دشمن مدارا. اشباح عزیز! فرض میگیرم که نمیدانید دارید با ما چه میکنید و سهواً مرام آزارگری را در پیش گرفتهاید؛ پس لطفاً چند دقیقه به این چند سطر فکر کنید، فقط چند دقیقه!
اریک فروم، روانکاوِ نامداری بود که بیشترین سهم را در شناخت عمیقترِ پدیدهی سادومازوخیسم یا خود-دیگر-آزاری داشت. خود-دیگر-آزاری مفهومی جنسی را تداعی میکرد اما او با تلفیقِ نگرش جامعهشناختی و روانکاوی از تلقی رایج این مفهوم فراتر رفت و تفسیر غیرجنسیِ بسیار تأملبرانگیزی از آن ارائه کرد. فروم معتقد بود که چشمگیرترین ویژگیِ شخصیتهای اقتدارگرا authoritarian characters گرایشهای خود-دیگر-آزارانهی آنهاست. به باور او، اقتدارگرایی در واقع ترجمه یا بیانِ بیرونیِ آن گرایش آزارگرانهی درونی است؛ سادهتر بگویم؛ میل به سلطهگری یا تحمیل ارادهی خود بر دیگری (اقتدارگرایی) خود را به شکل آزارگری نشان میدهد؛ یعنی کسانی که میل به اقتدارگرایی دارند از طریق آزار دیگری و حتی آزار خود نیاز به احساس سلطه را ارضاء میکنند؛ وجه دیگرآزارانه (سادیستیک) با سلطهگری بر فرودستانِ قدرت، خود را نشان میدهد و وجه خودآزارانه (مازوخیستیک) با سلطهپذیری یا اطاعت محض از فرادستان قدرت، آشکار میشود. اشباح محترم! نمیخواهم دربارهی شما پیشداوری کنم یا گناهتان را بشورم! اما کاری که با اهالی علم و فرهنگ و هنر میکنید، با سانسور ناموجه یا با هر نوع اِعمال قدرتِ فراقانونی و فراشرعی، مصداق ارضاء قدرتِ آزارگرانه است؛ موضوع جابهجاییِ تاریخ نمایشِ یک فیلم یا این و آن است. کاش از پشت پرده بیرون میآمدید. خدا را چه دیدید شاید رفیق میشدیم!
* فیلمنامهنویس و فیلمساز
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- تحلیل بازیگری نیکی کریمی؛ شمایل زن فیلسوف و پرسشگر
- نمایش «بانو»ی داریوش مهرجویی در بنیاد حریری
- اکران نسخه مرمت شده یکی از فیلمهای مهم داریوش مهرجویی
- «لیلا» در آینه مکتب نقد عمیقگرا
- یادداشتی بر کتاب «سینماگر متفکر: گفتوگو با داریوش مهرجویی»/ فراتر از تصویر؛ از جهان فلسفه تا زبان سینما
- محسن امیریوسفی: روزی در این مملکت دادگاه رسیدگی به جنایات فرهنگی تشکیل میشود
- به یاد دو استاد موج نو سینمای ایران؛ آرامش در درود بیکران
- از خانه تا شهر؛ تداوم فلسفهی زیستن در سینمای مهرجویی
- اولیای دم مرحوم مهرجویی و محمدیفر از حکم قصاص گذشت کردند
- نمایش آثار مهرجویی، بیضایی و فرهادی در جشنواره مطرح ایتالیایی
- همصدایی چهرههای مهم فرهنگی و اجتماعی با فرزندان مهرجویی
- واکنش مونا مهرجویی به حکم پرونده قتل والدینش؛ ما درخواست اعدام نداریم
- رییس کل دادگستری استان البرز اعلام کرد: تایید حکم قصاص برای قاتل مهرجویی و محمدیفر
- درنگی بر خارج از متنِ «هامون»/ مهم است این چیزها را بدانیم؟
- وکیل مادر وحیده محمدیفر: پرونده قتل مهرجویی و محمدیفر بسته نشده/ حکم صادره قطعی نیست
نظر شما
پربازدیدترین ها
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





