پایگاه خبری تحلیلی سینماسینما

سینماسینما، آریو همتی

برخی از مهم‌ترین جلوه‌های ابراز بدن، فراتر از مفهوم تن، شامل هم‌افزایی تن، روح، روان و جهان درون و برون و… زنان در سینما را اگر فهرست‌وار نام ببریم اینچنین است:

تاجی احمدی در «خشت و آینه» ۴۳، مهری ودادیان در «شوهر آهو خانم» ۴۷، ثریا قاسمی در «آرامش در حضور دیگران» ۴۸، نوری کسرایی در «پنجره» ۴۹، پروانه معصومی در «رگبار» ۵۰، گوگوش در «بیتا» ۵۱، فروزان در «دشنه» ۵۱، فخری خوروش در «شطرنج باد» ۵۵، آهو خردمند در «پسر ایران از مادرش بی‌اطلاع است» ۵۵، پوری بنایی در «غزل» ۵۵، شهره آغداشلو در «سوته‌دلان» ۵۶، مری آپیک در «بن‌بست» ۵۶، سوسن تسلیمی در «چریکه تارا» ۵۸، افسانه بایگان در «سربداران» ۶۰، تسلیمی در «باشو، غریبه کوچک» ۶۴، شهلا میربختیار در «پاییز صحرا» ۶۴، هما روستا در «پرنده کوچک خوشبختی» ۶۶، بیتا فرهی در «هامون» ۶۸، ماهایا پطروسیان در «پرده آخر» ۶۹، نیکی کریمی در «پری» ۷۳، فاطمه معتمدآریا در «همسر» ۷۳، ویشکا آسایش در «ساحره» ۷۶، هدیه تهرانی در «قرمز» ۷۷، عسل بدیعی در «بودن یا نبودن» ۷۷، پگاه آهنگرانی در «دختری با کفش‌های کتانی» ۷۸، هدیه تهرانی در «شوکران» ۷۸، نیکی کریمی در «دو زن» ۷۸، مهتاب کرامتی در «مومیایی ۳» ۷۸، مژده شمسایی در «سگ‌کشی» ۷۹، کتایون ریاحی در «شام آخر» ۸۰، رویا نونهالی در «عصر جمعه» ۸۴، باران کوثری در «خون‌بازی» ۸۵، گلشیفته فراهانی در «میم مثل مادر» ۸۵، بیتا بادران در «دل‌شکسته» ۸۷، سارینا فرهادی در «جدایی نادر از سیمین» ۸۹، طناز طباطبایی در «هیس! دخترها فریاد نمی‌زنند» ۹۱، ترانه علیدوستی در «فروشنده» ۹۴، سارا بهرامی در «علفزار» ۱۴۰۰، لیلا حاتمی در «پیر پسر» ۱۴۰۰، لیلی فرهادی در «کیک محبوب من» ۱۴۰۲، آناهیتا افشار در «تهران کنارت» ۱۴۰۲، هدی زین‌العابدین در «اسکورت» ۱۴۰۵ و…

که برخی از این اتفاق‌های سینمایی تألیفی بوده، برخی آثار اجتماعی مهمی آفریده‌اند و برخی در سینمای گیشه مهم هستند و امکان دارد مواردی هم در هر سه مقوله و ساحت هم‌افزایی موفق عمل کرده باشند.

کنش بدنی به معنای حرکت مدام بدن نیست، بلکه ساحتی از روح غالب بر کاراکتر است و باید حالت‌های به‌وجودآمده را بازتاب دهد که این امر، در حالت متعالی، می‌تواند با مراقبه شناور منجر به یکی‌شدگی آگاهانه بازیگر و کاراکتر شود. حس‌های متضاد و هم‌افزا، هم در حالت حرکت و هم در حالت سکون، امکان اتفاق دارند؛ پس بدن همواره شناوربودگی خویش را برای معانی و حس‌های متعدد و در تناسب با حس‌ها، کنش خویش را استمرار می‌بخشد.

۱. فیلم‌فارسی

فیلم‌فارسی‌ها از یک بدن تک‌ساحتی، به‌مثابه تن، با حذف ذهن، روح و روان زنانه رواج دادند. این زن بر محور فرم بیرونی و با حذف امکانات و پتانسیل‌های دیگر بدن در زن اتفاق افتاد.

۲. موج نو

موج نو بر محور کاراکتر غیرکلیشه‌ای و کلیشه‌زدا و طبیعی بودن، در مقابل تصنع پیشین، سمت ظهور امکانات سینرژیستیک بدن در ساحت هم‌افزای تن، روح، روان، دل و… رفت. اتفاق‌هایی مانند «شوهر آهو خانم»، «آرامش در حضور دیگران»، «دشنه» و «غزل» و در سطح متعالی‌تر «رگبار»، «بیتا»، «شطرنج باد» و «گزارش».

۳. دهه شصت

سینمای جریان اصلی، با ساختن بدن تک‌ساحتی روح‌محور و با حذف امکانات تن، روان، دل و…، سمت نوعی دیگر از حذف رفت. امکان ظهور و بروز بدن در بازی‌های سینرژیستیک سوسن تسلیمی در این دهه، پتانسیل‌هایی مهم به تاریخ بازیگری زنان ایرانی افزود. تسلیمی در ساحتی فرایی، شش بازی انجام داد و هر شش بازی او در نوع بازیگر مؤلف تعریف می‌شوند.

ظهور و بروز بدن در «هامون» مهرجویی با بیتا فرهی و بازگشت محوری تن به سینمای پسا ۵۷ با «عروس» افخمی و نیکی کریمی اتفاق افتاد.

۴. دهه هفتاد

اتفاق هدیه تهرانی و فاطمه معتمدآریا در این دهه، با نوع مبارزه پایان‌ناپذیر آنها جهت احقاق حقوق زن در سینما، عرصه بدن را به محل ظهور و بروز معانی جدید، مانند موج‌های اول و دوم فمینیستی، تبدیل کرد.

توانایی جسمانی، توانایی کنش و واکنش، انواع اداها، رقابت ادامه‌دار و شکست‌ناپذیر با مردان و حضور در ساحت سینمای مطالبه‌گر اجتماعی، کم‌کم هدیه تهرانی را به شمایل مطالبه‌گری و مهم‌ترین سوپراستار زن تاریخ سینمای ایران تبدیل کرد. از «سلطان»، «غریبانه»، «قرمز»، «شوکران»، «پارتی» و… تا «کاغذ بی‌خط» و «خانه‌ای روی آب»، جزو آثار ماندگار و اتفاق‌های تأثیرگذار تاریخ سینمای ما هستند.

پس از موج ظهور و بروز بدن از نیمه دهه هفتاد و فضای باز آن برهه، دیگر محدودیت‌های پسینی هیچ‌گاه نتوانست زنان را به پیشا دهه هفتاد بازگرداند. موج میلیونی زنان مطالبه‌گر جوان، امکان سرکوب همه‌جانبه را به مرور از دست داد و جامعه پسا دهه هفتاد، در وجه فرهنگی و صاحبان اندیشه، سمت باهم‌بودگی، پذیرش تفاوت، پذیرش تکثر و، در کنار ساحت رادیکال اخلاق‌ستیز و اخلاق‌گریز، بخشی از جامعه سمت آزادی‌های بااصالت جامعه چندصدایی مرکزافزا پیش رفت.