سینماسینما، سامان صفر زایی
«سرپتیها»، به کارگردانی کیوان مهرگان، به نظر در ادامه همان تلاش فکری از درون کنکاش و تقلای دیرینه در تاریخ مشروطه است که دههها کوشیده است ادعای سر پرسی سایکس در کتاب مشهورش«تاریخ ایران» -بر اساس پندار عوام- را مخدوش کند: «هیچکس نمیداند که چگونه مشروطه را به دست آوردیم. به نظر میآید که مشروطه خودبهخود از زمین سبز شده است.»
فیلمساز با رفتن به سراغ پویایی سیاسی شهرِ خودش – کرمانشاه – در عصر مشروطه درواقع خواسته است بخشی از گفتمان ملی باشد که اصلاً اعتقاد ندارد مشروطه «خودبهخود» از زمین سر برآورده است.
اثر البته خیلی زود دچار «سوء شیفتگی» به سوژه شهری خود میشود و لحظاتی نسبتا طولانی از ادعاهای تبلیغی و تاریخسازی – در ستایش مشروطه جویی عظیم کرمانشاه- بدون ارائه اطلاعات و اسنادی که چنین ادعاهایی را تائید کند ارائه میدهد. دقایق طولانی از مستند به این ادعا میگذرد که “مشروطه کرمانشاه” پس از تهران و تبریز – و احتمالاً اصفهان- بیشترین مشارکت ذهنی و عینی را در پیشبرد مشروطه داشته است. خطی روایی که راستی آزمایی و اعتبارسنجی علمی آن هرگز توسط مستندساز موردبررسی قرار نمیگیرد.
در نیمه دوم فیلم، خالق اثر ناگهان علیه این تبلیغات میشورد. از این مسیر کاملاً به عقب بازمیگردد و کارشناسان را ترغیب میکند نه در پی بالا بردن “رتبه” کرمانشاه در فهرست شهرهای هوادار مشروطه، که به تحلیلی دقیق در رابطه با جمعیتشناسی شهر، انواع نیروهای رقیب سیاسی، و فهم کنش گری منحصربهفرد این شهر در لحظات پرشور مشروطه بپردازند. از همینجا به بعد است که مشروطه کرمانشاه وارد حقیقتِ خود میشود و با “تراژدی تنهاییِ مشروطه خواهان” خود – بالاتر از همه یارمحمد خان و گروه سرپتی ها – مواجه میشود. مهرگان در نیمه دوم اثر این حقیقت را فاش میکند که مشروطه چه دشمنان جدی در کرمانشاه داشته است و چطور سرپتیها باوجود تنهایی در قلمرویی که – مثل خیلی شهرهای دیگر کشور- استبداد را بیشتر پاس میداشت به خاطر آرمانهای تجدد و با آرزوهای روشنفکرانه دست به شورش میزنند. فیلمساز در یافتن چهرههای مشروطه – قهرمانان و هم ضدقهرمانان- در کرمانشاه به شدت قدرتمند عمل کرده است و آرشیو تصویری غنی از آنها ارائه میکند.
ظاهراً جاماندگی و مغفول ماندن کرمانشاه و بسیاری دیگر از شهرهای ایران در تاریخنگاری جریان اصلی ایران – هم در فضای دانشگاهی ایران و هم در فضای دانشگاه خارج از کشور – مستندساز را بهدرستی برانگیخته است تا از طریق سینما به این پدرسالاری روایی ضربه وارد کند. با این در حال در نیمه نخست اثر بهاشتباه بهجای فراخواندن خود تاریخ مشروطۀ کرمانشاه – آنطور که واقعاً بوده – آن تاریخی را فراخواند که اسباب سربلندی همان شهروندان کرمانشاهی شود که در ده دقیقه ابتدایی فیلم ناآگاهی عمیقشان از تاریخ مدرن شهر به شکلی حزن انگیز حالتی خنده آور به خود میگیرد. سابقه روزنامهنگاری فیلمساز و اشتیاقش به حقیقت خیلی زود به سراغش میآید. از “دورهم خوش بودن”و “فکت گریزی” – که بهطور خاص سعید لیلاز شیفتهاش است- فاصله جدی میگیرد، تاریخ شهر را – هم بلندپروازیهای روشنفکرانه و هم تا گردن فرورفتنش در فضایی استبدادزده- را آنطور بازتاب میدهد که در پایان اثر حقیقت قدرتمند از هر عنصری دیگری خودش را به مخاطب تحمیل کند. اینکه هرچند تاریخنگاری جریان اصلی نخواسته است کرمانشاه و خیلی از شهرهای دیگر را در روند مشروطه مورد مطالعه قرار دهد اما کرمانشاهیها هم “بخشی از بازی” بودهاند. آنجا هم قهرمانها، فاجعه، شکوه، روشنفکری، و ضد روشنفکری خود را داشته است. آنجا هم بخشی از مدرنیته ما بوده است، بخشی از آسیبی که ایران برای مدرن شدن تحمل کرده است. اثر مهرگان ادامه همان امتناع شدید در پذیرش آن توهم است که مشروطه”خود به خود از زمین سبز” شده است.
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- راهیابی «شیرین» به جشنواره بینالمللی دهوک
- تطبیقی میان «زخم کاری»، «آبان» و «تاسیان»/ اخلاق، سرمایه و قدرت
- «سیاوش در آتش»؛ روایتی از ارتباط موسیقی با جامعه با محوریت زندگی استاد شجریان
- تکسواران کُرد/ نگاهی به مستند «سرپتیها»
- از یاد رفته/ نگاهی به مستند «سرپَتیها»
- همزمان با سالروز فرمان مشروطه؛ مستند «سَرپَتیها» رونمایی میشود
- «طوفان در زنجیر» به بازار نشر آمد
- «طوفان در زنجیر» منتشر میشود /با طرحی از اردشیر رستمی
- «سیاوش در آتش» به دنبال اکران نوروزی هنروتجربه
- «سیاوش در آتش» در راه جشنواره «سینماحقیقت»
- قدم زدن در کوچه تاریخ
- روایتی تازه از محمدرضا شجریان در «سیاوش در آتش»
- «صحنه آخر» در یازدهمین جشنواره سینماحقیقت
- حضور پررنگ رسانه و روزنامهنگاران در یازدهمین جشنواره «سینماحقیقت»
- قاب هایی بر دیوار امید
پربازدیدترین ها
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





