سینماسینما، مرتضی پایهشناس*
چند ماه است که پس از انتشار چند نقد درباره سیاستها و عملکرد مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، نام و فعالیتهای من از رسانههای این مرکز حذف شده است؛ نه خبر، نه گزارش و نه حتی بازنشر یادداشتهای مربوط به سینمای مستند. این حذف ناگهانی فقط یک تجربه شخصی نیست؛ نشانهی یک بیماری نهادی است. آیا در مرکز گسترش ـ نهادی که با بودجهی عمومی اداره میشود ـ فهرست سیاهی از منتقدان وجود دارد؟ و اگر چنین است، از چه زمانی شکل گرفته و چند نفر دیگر در آن هستند؟
مسئله فراتر از یک گلایه فردی است. مرکز گسترش، زیرمجموعهی سازمان سینمایی است؛ یعنی نهاد حاکمیتی متولی سیاستگذاری در کل سینمای کشور. بودجه این مرکز از منابع عمومی تأمین میشود و وظیفهاش حمایت از جریانهای گوناگون مستند، تقویت تولیدات خلاق و گسترش نمایش آثار است. اما در عمل، روند تصمیمگیری در این مرکز در سالهای اخیر بیش از پیش فردمحور و غیرپاسخگو شده است. شوراهای صنفی و کارشناسی یکی پس از دیگری کنار گذاشته شدهاند؛ از شورای تولید تا هیئت انتخاب جشنوارهی سینماحقیقت. نتیجه روشن است: فضایی تکصدایی؛ جایی که حضور یا غیاب افراد نه بر پایه معیار حرفهای، بلکه بر مبنای میزان نزدیکی یا فاصله از مدیر تعیین میشود.
وقتی همهی مسیرها ـ از تصمیم برای تولید تا انتخاب فیلمها برای جشنواره و حتی اطلاعرسانی رسانهای ـ به ارادهی یک مدیر محدود میشود، دیگر سخن از نظام حمایت فرهنگی نیست، بلکه با نظام ترجیح فردی روبهروایم. چنین سازوکاری، دیر یا زود به انحصار، تملق و فساد منجر میشود.
اما پرسش اصلی از مرز مرکز گسترش فراتر میرود: نقش سازمان سینمایی در نظارت بر این روند چیست؟
اگر زیرمجموعهای با بودجه عمومی، به خود اجازه میدهد منتقدان را از دایره رسانهای حذف کند و شوراهای تصمیمگیر را منحل کند، این یعنی ساختار نظارتی در سطح بالاتر دچار غفلت یا تساهل شده است. سازمان سینمایی نمیتواند خود را ناظر بداند، اما در برابر رفتارهای غیرشفاف زیرمجموعهاش سکوت کند. سکوت، در چنین وضعیتی، تأیید است. نظارت واقعی آن است که پیش از رسانهها، خودِ نهاد بالادست نسبت به انحراف از مأموریت و قانون حساس باشد.
در حکمرانی فرهنگی، نقد نه تهدید که شاخص سلامت است. حذف منتقد، حذف علائم هشدار در بدنه سیستم است. اگر مدیران از نقد برآشفته شوند و به حذف رسانهای یا اداری روی آورند، در واقع دیوارهای خود را بلندتر و اتاقهایشان را تاریکتر کردهاند.
در سینمای مستند، حقیقت نه فقط موضوع اثر، که معیار رفتار است. مستندساز یاد گرفته است در برابر حقیقت، صادق باشد؛ حتی اگر تلخ باشد. حال پرسش این است: نهادی که نام حقیقت را بر بلندای جشنوارهاش حمل میکند، آیا خود نیز به همان اندازه شجاعت شنیدن حقیقت را دارد؟
سینمای مستند ایران، با همه دشواریهایش، یکی از آخرین حوزههای زنده و اصیل تصویر در کشور است. این حیات، مدیون تنوع صداها و گفتوگو میان نسلها و نگاههاست. حذف منتقدان، هرچند در کوتاهمدت آرامش میآورد، اما در بلندمدت، حیات فکری را از بین میبرد. هیچ نهادی با حذف صداهای متفاوت رشد نکرده است. گفتوگو، هرچند دشوار و پرهزینه باشد، تنها راه حفظ اعتبار عمومی و تداوم حیات فکری یک نهاد است.
سازمان سینمایی امروز در برابر آزمونی اخلاقی و نهادی ایستاده است: آیا سکوت خواهد کرد و اجازه میدهد فضای حرفهای مستندسازی ایران به میدان انحصار تبدیل شود؟ یا به مأموریت حاکمیتی خود بازمیگردد و نظارتش را از سطح گزارش و آمار فراتر میبرد و به معنای واقعی، حافظ عدالت فرهنگی میشود؟
امید که این گفتار نه گلایهای فردی، بلکه تلنگری باشد برای گفتوگویی صادقانه و رو به جلو؛ گفتوگویی که سودش نه برای یک نفر، که برای همه مستندسازان، برای مخاطبان، و در نهایت برای خودِ حقیقت است.
* مستندساز
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- نامه آقااسفندیار به رائد فریدزاده؛ اهدای نشان به آقای داوودنژاد را به شما تبریک میگویم!
- آغاز شمارش معکوس برای میزبانی فارس از جشنواره جهانی فیلم فجر
- خلف وعده سازمان سینمایی/ خانه سینما از حضور در کمیته انتخاب نماینده ایران برای اسکار کنارهگیری کرد
- بماند به یادگار از دولت وفاق!/ نامه سرگشاده یک مستندساز به رئیس سازمان سینمایی
- خروج کانون کارگردانان سینما از شورای صنفی نمایش/ برای رائد فریدزاده متاسفیم
- بیانیه سازمان سینمایی در پی حمله به صداوسیما
- برگزاری فعالیتهای هنری تا اطلاع ثانوی لغو شد
- سینماحقیقت در نمایش خانگی
- حرفهای تازه رییس اسبق سازمان سینمایی؛ ایوبی: پشتم را خالی کردند/ دولت باید پایش را عقب بکشد
- موتمن: سردر سینماهای کشور شبیه تئاتر بولینگ عبدو شده است/ فارابی را تعطیل کنید
- مسعود نجفی مدیر روابط عمومی سازمان سینمایی شد
- به بهانه تغییر رییس سازمان سینمایی/ باید مدیران را پاسخگو کنیم
- سقوط آزاد جشنواره فیلم کوتاه تهران به چاه بیاعتباری
- سینمای استراتژیک به استراتژی سینما تبدیل شود
- ابراز شگفتی هیأت رئیسه خانه سینما از انگیزههای تنظیم کنندگان سند ملی سینما
پربازدیدترین ها
آخرین ها
- آیدا پناهنده: دیگر سریال نمیسازم!
- فوت مدیر دوبلاژ و صداپیشه ایرانی؛ ناهید شعشعانی درگذشت
- پیش از جنایت؛ سینما و مسئولیت اجتماعی در برابر خشونت
- مستند «شهین» نمایش داده میشود
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد





