سینماسینما، احمد طالبینژاد- درباره آیینهای عاشورایی، فیلم و برنامه فراوان ساخته شده و اغلب هم در حد گزارشهایی از سر ذوقزدگی بودهاند… در میان آیینها و مراسم مربوط به واقعه کربلا، تعزیه به مثابه مردمیترین هنر این سرزمین، جایگاه ویژهای دارد.
و این نکتهای است که متاسفانه نخست بیگانگان کشف کردند و به ما یادآور شدند؛ کسانی همچون چلکفسکی استاد هنر دانشگاه نیویورک که سالهای متمادی روی این گونه نمایشی کار و پژوهش کرد. و پس از او کسانی مثل پیتر بروک کارگردان نامدار بریتانیایی و دیگران که ابعاد مختلف هنری و فرهنگی تعزیه را بازشناسایی کردند. تعزیه در اشکال گوناگون آن این واقعه تاریخی را که در سال ۶۱ هجری اتفاق افتاده، روایت میکند. درباره واقعه کربلا در کتاب «آثار الباقیه» ابوریحان بیرونی آمده است: «روز دهم محرم که به نام عاشورا معروف است، حسین ابن علی به شهادت رسید.
حسین و خانواده او در نهایت تشنگی به حمام خون درآمدند و سپس خیمهها به آتش کشیده شد و تنهایشان در زیر سم اسبان قرار گرفت. در تاریخ بشری، کسی شاهد اینگون قساوت نبوده است.» چنانکه از همین متن کوتاه نیز پیداست، واقعه کربلا از نظر درونمایه و ساختار تراژیکش، ظرفیت فوقالعادهای برای تبدیل شدن به نمایش دارد. فیلمهای متعددی از تعزیههای معروف در آرشیوها وجود دارد که اغلب خود نمایش را تصویر کردهاند. اما در فیلم «تمرین آخر» مراحل مختلف آمادهسازی یک تعزیه بزرگ – تعزیه حر ابن ریاحی که در حساسترین لحظهها به جای اجرای دستور فرماندهاش ابن سعد، توبه کرد و به لشکر امام پیوست و به شهادت رسید – را دستمایه قرار داده و کوشیده است مخاطبش را با مراحل مختلف اجرای این نمایش از ابتدا تا انتها آشنا کند.
درواقع او از ساختار سنتی تعزیه بهعنوان الگو در پرداخت فیلمش بهره گرفته است. میدانیم که تعزیه از نظر ساختار در سه شکل دستهبندی میشود که عبارتاند از: واقعه، پیشواقعه و گوشه. واقعه به تعزیههای اصلی اطلاق میشود که درباره واقعه کربلا و شهادت امام سوم شیعیان است. پیشواقعهها به دستهای از تعزیهها اطلاق میشود که به حوادث فرعی این واقعه میپردازند و از نظر داستانی مستقل نیستند. و دسته سوم گوشهها هستند که از نظر داستانی مستقل هستند و حتی گهگاه حالت مضحک یا کمیک هم پیدا میکنند. مثل تعزیههای به چاه انداختن حضرت یوسف و حتی تراژدی عاشقانه لیلی و مجنون که این نوع تعزیه در ماههایی جز محرم و صفر در گوشه و کنار ایران اجرا میشدهاند.
تقوایی طی این مستند بلند که نسخه ۱۰ دقیقهای آن در سال ۱۳۸۳ به سفارش یونسکو ساخته شده تا زمینه ثبت آن در فهرست میراث معنوی جهان فراهم شود، ابتدا از پیشواقعه استفاده میکند تا ضمن آن ما را با تعزیهخوانان قدیمی و جدید شهر باستانی زواره در نزدیکی اردستان آشنا کند. سپس با نحوه لباس پوشیدن و تزیین پیکر قهرمانان ماجرا و برخی حرکات نمایشی اینگونه نمایشی که بیشتر یادآور شیوه فاصلهگذاری منتسب به برشت در تئاتر مدرن است، آشنا میشویم. در صحنهای از فیلم یکی از تعزیهخوانان قدیمی شهر به نام میرزاهاشم فیاض، توضیح میدهد: «با رنگ لباسها شخصیتها را به مردم معرفی میکنیم. سبز نشانه اولیا، قرمز لباس شمر (اشقیا)، زرد لباس حر و سفید را همه میپوشند، چون بهترین رنگ است.» و درنهایت شاهد اجرای اصلی تعزیه هستیم که در حضور مردم و در یکی از تکیههای قدیمی زواره اجرا میشود و از نظر اجرا، آنقدر تاثیرگذار است که هر بینندهای را حتی آنان که اصل واقعه را هم برنمیتابند، دچار حزن و اندوه میکند. بهویژه صحنه جدا شدن فرزند نوجوان حر از او که اجرایی بهشدت تکاندهنده دارد و تقوایی نیز بهخوبی توانسته است این لحظه غمانگیز را ثبت و ضبط کند.
استفاده از معماری قدیمی شهر، بهویژه بازار زواره که فصل مهمی از تعزیه در آن اتفاق میافتد و بهرهگیری از نسخههای قدیمی تعزیه حر که در برخی لحظات از نظر دراماتورژی بسیار قوی پرداخته شده، ازجمله ویژگیهای این فیلم /نمایش است. نکته دیگری که تقوایی توانسته به صورت کنایی در این فیلم به آن اشاره کند، ریشههای باستانی و اساطیری تعزیه است که در برخی لحظات فیلم ازجمله مجهز شدن شخصیت حر به لباس و ابزار نبرد و توضیح راوی، متجلی میشود.
ماهنامه هنر و تجربه
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- بهترین سریالهای ایران بر مبنای مفهوم ابرکاراکتر
- «کاغذ بیخط »؛ فیلمی روشنفکرانه با نگاهی فلسفهگرا
- همگام با بهروز وثوقی در قلههای بازیگری
- اولین نمایش نسخه مرمتشده «کاغذ بی خط» در موزه سینمای ایران
- به بهانه زادروز کیارستمی، شهیدثالث، تقوایی و پناهی؛ چهار شیوه برای دیدنِ جهان
- برای بهرام بیضایی/ اسطوره همیشه زنده
- مقایسه فیلمنامه «کوچک جنگلی» تقوایی با سریال افخمی/ از پژوهشِ روایتمحور تا روایتِ موردپسند صداوسیما
- در ژرفای اندیشهها و آرمانهای ناصرتقوایی/ برای رسم عاشقکشی و مرگ خاموشِ بزرگان
- سیر تحول قهرمان و جبر محیط در سینمای ناصر تقوایی: از «صادق کرده» تا «ناخدا خورشید»
- وقتی درختان شهر در جشنواره شهر موضوعیت ندارد
- ترکیببندیِ بحران: واکاوی منطق قاب، نور و مونتاژ در نخستین فیلم تقوایی
- «ای ایران»؛ تابلوی یک ملت در قاب ماسوله
- محسن امیریوسفی: آقای تقوایی عزیز! شما هنوز هم ناخدای کشتی سینمای مستقل ایران هستید
- یادبود ناصر تقوایی برگزار شد/ خالق «کاغذ بیخط» غریب بود
نظر شما
پربازدیدترین ها
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





