پایگاه خبری تحلیلی سینماسینما

سینماسینما، محمد تقی‌زاده:

«نفس» سومین ساخته نرگس آبیار است. با وجود موفقیت فیلم قبلی او یعنی شیار۱۴۳ انتظار می‌رفت آبیار مانند بسیاری از فیلمسازان معاصر که با موفقیت یک فیلم‌شان سال‌ها رو موج آن سواری و کپی کاری می‌کنند، مسیر شیار ۱۴۳ را ادامه دهد و مولفه های مورد استقبال آن را آشکارتر و بقولی همان مسیر امتحان پس داده را تکرار کند. اما نرگس آبیار نه تنها مسیر فیلم قبلی خود را پیش نگرفت بلکه مسیر سخت  و صعب العبوری را برای فیلم ساختن برگزید که حاکی از جسارت و البته شجاعت و اعتماد بنفس او در فیلمسازی دارد.

مهمترین ویژگی نفس که در تماشای بار اول فیلم بخصوص تماشاگر عادی را تحت تاثیر قرار میدهد و به نوعی خرق عادت می‌کند ، نداشتن قصه به آن سبک و سیاق همیشگی و بطور واضح تر کلاسیکی است که در سینمای جهان و در سینمای سال های اخیر ایران تجربه شده و یا به بیان واضح تر به خورد تماشاگر داده شده است. اینقدر فیلم ها در سینمای ایران مسیر و روند یکنواخت و تکراری و کلیشه ای داشته اند که دیگر کسی به فکر امتحان یک مسیر جدید و خلاقانه با ابزار و وسایل نوآورانه تر نیست.

در نفس فیلمساز وضعیت زندگی دختر شش هفت ساله را در سالهای منتهی به بمباران های جنگ هشت ساله و فوت او در سن حدود نه سالگی به نمایش می‌گذارد. فیلم همچنانکه گفته شد آن روند کلاسیک داستان های مشابه ایرانی را تعمدا طی نکرده است و با بهره گیری از ساختاری مستند و شبه واقعی و استفاده از داستانک های کوتاه و پر تعداد ، وضعیت آن روزهای جامعه و کشور را در کنار زندگی شخصیت اصلی اش با زبان و نگاهی کودکانه از ذهن و زبان کاراکتر اصلی فیلم یعنی بهار روایت می‌کند. این نوع داستان تعریف کردن و پرهیز از داستانگویی کلاسیک با آن اوج و فرودهای معمولش و نقاط عطف و پایانش اتفاقا کار سخت و پر ریسکی است که فیلمساز ما با پشتوانه مهم و وسیعی که از مستندسازی و داستانگویی به سیاق ادبیات دارد توانسته فیلمش را جلو ببرد و داستانک هایش را با جزییاتی ستودنی و بکر و دست نخورده و جذابیتی که از نزدیکی به زندگی واقعی و روایت مستند آنها را وام گرفته است، برای تماشاگر عادی نمایش دهد و تقریبا آن را دچار خستگی و ملال تماشا نکند. همین مورد آخر یکی از مهمترین نکات قابل تامل فیلم نفس است: با اینکه روایت فیلم تخت و یکنواخت است و به زندگی و تفکرات و خیال یک کودک هفت هشت ساله می‌پردازد اما آنقدر دقیق و قوی داستانک ها و شخصیت ها پرداخت شده اند که این روند یکنواخت بی فراز و فرود آن ها نمی آزارد و تقریبا اکثر تماشاگران فیلم که تجربه تماشای چنین فیلمی را در سینمای ایران نداشته و یا به ندرت داشته اند، از تماشایش پشیمان نمیشوند.

یکی دیگر از موارد مورد اهمیت فیلم های نرگس آبیار بخصوص شیار۱۴۳ و نفس ، نگاه واقعی و به دور از غلو و شعارگونگی به مسایل بومی و عقیدتی مردم ایران است. در عرض این پنجاه سال اخیر تاریخ کشور ایران مساله انقلاب اسلامی سال ۵۷ و جنگ تحمیلی هشت ساله مهمترین اتفاقاتی است که درطول زندگی مردم و برای استقلال و تمامیت این خاک بوقوع پیوسته است و فارغ از اینکه به کند و کاو دلایل و باعث و بانیانش بپردازیم وقایع مهم و سرنوشت سازی در طول تاریخ نیم قرن اخیر این خاک به حساب می آیند. پرداختن به این موضوعات از آنجاییکه مهمترین دستاورد نظام سیاسی کنونی است برای عده ای حمایت و طرفداری از این سیستم و به عبارتی دیگر سفارشی بودن فیلم و حمایت مالی و معنوی از فیلمسازش تلقی می‌شود، در حالیکه انقلاب و جنگ به جز کارکرد سیاسی و حکومتی اش تاثیر شگرفی در فرهنگ و زندگی مردمان داشته است و مطرح کردن موضوعی مانند انتظار مادر شهید در فیلم شیار و یا تاثیر جنگ در آینده یک دختر بچه با استعداد و باهوش، لزوما بحث حکومتی یا ارزشی بودن فیلمساز را نباید به ذهن متبادر کند بلکه این دغدغه شمار زیادی از مردم این سرزمین است که حالا در قالب یک فیلم توسط یک فیلمساز که او هم دغدغه اش با این مردم مماس شده ، به تصویر کشیده شده است. کودک مورد اشاره در فیلم نفس در خانواده مذهبی پرورش یافته و تحت تعلیم مذهبی و دینی آدم هایی بوده که در خود فیلم به انتقاد و آسیب شناسی نوع رفتارشان اشاره شده است ، لذا نمی‌توان مثلا اشاره به کتاب داستان راستان شهید مطهری و یا مراسم محرم و نذری محرم در تهران و یزد چادر سر کردن دخترک ۹ ساله و دیگر موارد این چنینی که از قضا حتما به مناسک و مراسم مذهبی اشاره دارند به دید تبلیغ و پروپاگاندا برای نظام حاکم نگاه کرد. بلکه این بخشی از فرهنگ مردم ماست که فیلمساز نیز بدور از تعصب و شعار زدگی و پیام دهی اخلاقی و به هنرمندانه ترین شکل به عنوان بخشی از فرهنگ بومی و مردمی افراد این سرزمین به روی پرده برده است . بطوریکه نفس یکی از مهمترین فیلم های سینمای ایران است که میتواند به عنوان سینمای ملی بازتاب بخشی از مردم و آداب و رسوم و فرهنگ آنها به خارج از کشور باشد و شاید بهترین و مناسبترین گزینه و حتی بهتر از فروشنده فرهادی برای معرفی به اسکار خارجی زبان امسال ، همین فیلم نفس نرگس آبیار بوده است.

بحث پایان بندی و بستن فیلم مورد مهم دیگری است که درباره فیلم نفس مورد بحث و جدل های بسیاری قرار گرفته است، با وجود مقدمه طولانی و داستان تخت و یکنواخت فیلم تماشاگران زیادی در طول تماشای فیلم و ملاحظه داستانک های مشابه  با مزه ، دایم به فکر این مساله بودن که بالاخره آخر این قصه چه سرانجامی دارد و به قول معروف ” خب آخرش که چی” !

فیلمساز که تماشاگر فیلمش را در طول فیلم عادت داده که با فیلمی نوستالژیک و فانتزی که از خیال و ذهن دختر بچه ای به زبانی شیرین و سرگرم کننده روایت می‌شود ، در پایان و در مدت کوتاهی( برخلاف مقدمه طولانی فیلم) چند موضوع و مفهوم مهم تاریخی و انسانی را باهم برای پایان داستانش در نظر می‌گیرد که به نظر می‌رسد با منطق روایی فیلم که بسیار شیرین و سرگرم کننده بوده مطابقت نداشته باشد. انقلاب ، جنگ و فوت دختربچه در پایان فیلم اتفاقات تلخ و جدی و نامتعارفی است که فیلمساز برای جمع کردن داستان و اشاره به انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی از آن بهره گرفته است در حالیکه نه اشاره و کنایه و رد و اثری از آنها در طول داستان مشاهده می‌کنیم و نه این میزان تلخی و پیام آوری انتهایی فیلم به مدل فیلم می آید لذا به زعم نگارنده مهمترین آسیب و نقدی که می‌توان به فیلم نفس وارد کرد مربوط به پایان بندی آن است که گویی چاره ای نیز به جز این نبوده است!

در انتها باید به موفقیت گروه بازیگری فیلم نفس اشاره کرد که گویی بازی های درست و قدرتمند و البته تاثیرگذار ویژگی فیلم های نرگس آبیار مانند مریلا زارعی در شیار ۱۴۳ و پانته آ پناهی ها در نفس است. آبیار که عادت دارد عموما در دو سه فیلمش از بازیگران حرفه ای و شناخته شده استفاده کند در هدایت و شناسایی کاراکترها به این هنرمندان حرفه ای نیز بسیار موفق عمل کرده تا جاییکه برای مثال بازی در فیلم شیار برای زارعی و نفس برای پناهی ها یکی از متفاوت ترین و موفق ترین نقش های کارنامه هنری شان باشد تا جاییکه خیلی از بازیگران توانمند و خلاق سودای بازی در فیلم های آبیار را در ذهنشان بپرورانند. شبنم مقدمی، سیامک صفری، مهران احمدی و ساره نورموسوی از دیگر چهره هایی هستند که نقش آفرینیشان به این زودی و سادگی از ذهن تماشاگرانی که فیلم را تماشا کردند، پاک نمی شود.