پایگاه خبری تحلیلی سینماسینما

سینماسینما، علیرضا نراقی

شروع مستند «زیر صفر مرزی» ساخته مهدی افشارنیک این نوید را می‌دهد که با یک روایت بدیع روبه‌رو هستیم؛ یک روایت محذوف که چالشی بازاندیشانه و روشن‌گر در روایت آشنا و غالبِ دفاع ایجاد می‌کند. فیلم سوژه خوبی برای این چالش و رسیدن به روایتی تازه دارد. شهید علی ‌هاشمی سوژه اصلی فیلم است؛ فرماندهی که ناپدید شدن  او تا پیش از پیدا شدن پیکرش منجر به سکوت، شک و شایعه درباره هویت و صداقت او شده بود. دوربین با تعقیب فرزندان ‌هاشمی که به گفت‌وگو با هم رزمان پدرشان می‌پردازند، بناست یک روایت محذوف را زنده کند و بخشی ناگفته از جریان دفاع و حتی تاریخ‌نگاری آن را افشا گرداند. اما مشکل این‌جاست که این چالش جذاب و دراماتیک که در ابتدا مخاطب را جذب فیلم می‌کند، خیلی زود کنار گذاشته می‌شود و در حاشیه باقی می‌ماند. فیلم با ذوب شدن در تاریخ جنگ- یعنی همان روایت غالب- هویت مستقلی را که در استعداد خود برای ایجاد یک روایت جدید دارد، کم‌رنگ می‌کند و همین سبب  فرو افتادن در نوعی پیش‌پاافتادگی می‌شود.

حقیقت درباره مسائل تاریخی یکه نیست. تاریخ همواره با کلان‌روایت‌ها و خرده‌رخدادهای مختلفی همراه است که آمیخته به حقیقت و ناحقیقت هستند. به طور کلی در روایت غالب جنگ که هر روز در رسانه‌هایی چون صداوسیما بخش‌هایی انتخاب‌شده از آن را می‌شنویم، تنها بخشی از حقیقت نهفته است و بخش دیگری از آن در روایت محذوفان و جاماندگانی چون علی ‌هاشمی متبلور می‌شود. هم وجوه سیاسی- مدیریتی بخشی از واقعیت جنگ است و هم وضعیت امروز جنوب ایران که جنگ را در دامان خود تیمار کرد و زخم‌هایش را به تن خرید، واقعیتی را درباره جنگ افشا می‌کند. اما یک فیلم نمی‌تواند هم درباره روایت غالب و هم درباره محذوفان باشد، هم درباره امور سیاسی و هم درباره واقعیت‌های اجتماعی امروز باشد که جنگ سبب‌ساز آن بوده است. «زیر صفر مرزی» اما متهورانه و ناکام می‌خواهد درباره همه این‌ها باشد و درنهایت به فیلمی بدل شده که فاقد روایت منسجم و وحدت موضوعی است. حضور فرزندان شهید علی ‌هاشمی منتهی به این نشده است که فیلم درباره او باشد و روایت فیلم را هویت بخشد، همان‌طور که گفت‌وگوها به سمت یک موضوع منسجم انتقادی یا روایت تاریخی صرف نرفته است. فیلم به همه این موضوعات سر می‌زند و با وجود بازگو کردن واقعیت‌هایی تلخ، بینشی عمیق و مجزا ندارد. اما درنهایت نمی‌توان جسارت فیلم‌ساز را نادیده گرفت و تلاش او را برای پیش کشیدن موضوعات مهمی در فرماندهی جنگ و سامان‌دهی زندگی جنگ‌زدگان نادیده گرفت. این تعهد با وجود مشکلات ساختاری و روایی قابل ستایش است.

منبع: ماهنامه هنروتجربه