سینماسینما، سید محمد حسینی
سینمای اجتماعی، اگر قرار است از انسان و رنجها و مسائل او سخن بگوید، پیش از هر چیز باید شأن انسانیِ همان انسانی را که مدعی دفاع از اوست، پاس بدارد.
نمیتوانم بهسادگی باور کنم که دغدغهمندی سهیل بیرقی دربارهٔ زن و مسائل او، به معنایی که فیلم «بیداد» ادعا میکند، جدی و عمیق باشد.
فیلم خود را در قلمرو سینمای اجتماعی تعریف میکند و مدعی مواجهه با مسئلهٔ زن و مناسباتی است که بر زندگی او سایه انداختهاند؛ اما پرسش اینجاست که خودِ فیلم، زن را چگونه میبیند و چه شأنی برای او قائل میشود؟
مسئله این نیست که زن باید مطابق قرائت رسمی و سنتیِ اخلاق تعریف شود؛ پرسش این است که فیلمی که مدعی دفاع از زن و نقد مناسبات اجتماعیِ مربوط به دغدغههای زنان و دختران در فضای ناامن اجتماعیِ ناشی از سیاستورزیِ معیوب و مسموم است، خودش در بازنمایی زن چه شأن و چه افقی برای او قائل میشود؟
در این فیلم، دختر جوانی را میبینیم که گویی جز خوانندگی، دغدغه و جهان دیگری ندارد و با پسری در خیابان آشنا میشود؛ سپس همان شب نخست، بیهیچ زمینهسازیِ قابلباوری در درام، به خانهٔ شخصی او میرود و فیلم، از کنار نگرانیها و احتیاطهای طبیعیِ دختری که با خطرهای اجتماعی آشناست و در تنگنا و تهدید نیز همواره ناگزیر از مراقبت از مرزهای انسانیِ خویش است، سرسری و سطحی میگذرد و آنها را نادیده میگیرد.
شگفتا!
چگونه فیلمی که مدعی روایت زن و مسائل اوست، چنین تصویری از دختر ایرانی میسازد؛ دختری که گویی هیچ هویت، حساسیت و حرمت ندارد و جهان فیلم نیز بیهیچ تأملی بر این بیهویتی استوار میشود؟
اینجا لازم است دربارهٔ واژهای که ممکن است در چنین بحثی محل سوءتفاهم شود، روشن باشم: مراد من از «نجابت»، تعریف رسمی، خشک و تکساحتیِ قرائت حاکمیت نیست. نجابت، پیش از آنکه مجموعهای از باید و نبایدهای رفتاری باشد، بخشی از کرامت انسانی است؛ نوعی مرزبندی، خویشتنداری، شأن و حرمت نفس که میتواند در فرهنگ ایرانی نیز ریشههای عمیق داشته باشد. نجابت نه در برابر آزادی و انتخاب زن قرار میگیرد و نه زن را به یک الگوی رفتاری از پیش تعیینشده فرو میکاهد؛ برعکس، بخشی از استقلال و شأن اوست.
شخصیت زن دیگر در فیلم «بیداد»، مادر است؛ زنی که او نیز در نسبت با مناسبات اخلاقی و فرهنگی، به موقعیتی میرسد که تن به رابطهای میدهد که طرف دیگر آن، مأمور امینی است؛ همان ساختاری که فیلم مدعی نقد و مبارزه با آن است. چرا فیلمی که مدعی مبارزه با ساختار قدرت است، اینگونه ارزشهای زنان را نشانه میرود و منفعل روایت میکند؟
اینجاست که برای مخاطب، دوپارگی در معنا و ظاهر پدیدار میشود.
آیا فیلمی که مدعی دفاع از زن است، صرفاً با قرار دادن زن در موقعیت قربانی یا نشان دادن فشارهای اجتماعی، به شأن انسانی او وفادار میماند؟ آیا کافی است زن را در برابر ساختار قدرت قرار دهیم تا فیلم، خودبهخود به فیلمی دربارهٔ کرامت زن تبدیل شود؟
وقتی زن در برابر خواستهٔ اهریمنیِ سیستم هم تن میدهد، مسئله از این فراتر میرود. به تعبیری، فیلمساز مناسبات اجتماعی را در نسبت با اخلاق و حرمت انسانی تعریف نمیکند و حواسش نیست در آن تأمل داشته باشد. او مشعوف شعار دادن است.
این سینمای بهاصطلاح اجتماعی باید مراقب باشد که در اعتراض به یک مناسبات مسموم، خودش زن را از جهان اخلاق، فرهنگ، انتخاب، اراده و کرامت تهی نکند. زن، اگر قرار است سوژهٔ اجتماعی باشد، باید بیش از بدن، بیش از رابطه و بیش از واکنش او به قدرت؛ انسانی با جهان درونی، انتخاب، مرز، معنا، عقل و شرم و خویشتنداریای که شأن او را نشان میدهد را روایت کند، وگرنه نقض غرض میشود.
از همین رو، پرسش اصلی این نیست که فیلم با چه چیزی مخالف است؛ پرسش این است که خودش چه تصویری از زن میسازد.
و اگر پاسخ این باشد که زن، برای رهایی از یک ساختار سرکوبگر، باید از بسیاری از مرزهای اخلاقی و فرهنگیِ خود تهی شود و سرانجام نیز در مناسباتی تن دهد که طرف دیگرش همان مأمور امینی است که فیلم ظاهراً علیه او ایستاده، آنگاه چگونه میتوان گفت فیلم شأن انسانیِ زن ایرانی را پاس داشته است؟
شگفتا فیلم مدعی دفاع از زن، در بازنمایی او چنان عمل میکند که زن نه بهعنوان انسانی برخوردار از اراده و معنا، بلکه بیش از هر چیز به وسیلهای برای بیان اعتراض فیلمساز به مناسبات و ساختار قدرت تبدیل میشود.
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- «سکس و فلسفه»؛ دلا خو کن به تنهایی
- سینمای تینایجری در ایران/ از دهههای دور تا «تهران کنارت» و «بیداد»
- رابطه سوژه و قدرت در «بیداد»/ آواز برای بازپسگیری سوژگی
- «بیداد»؛ وقتی مضمون از فیلم جلو میزند
- «بیداد»؛ گونهای پیله تنیدن شبانه با صدای زنانه
- نگاهی به سینمای زیرزمینی به بهانه «بیداد»/ عرصه تجلی سینمای اجتماعی
- «بیداد»؛ ضربه هفتاد و پنجم
- درنگی در فرم، فرهنگ و زیباییشناسیِ سینمای ایرانی/ در باغِ شیداییِ علی حاتمی
- تجربه زیسته و نقد فیلم: حق سخن گفتن یا معیار داوری؟
- «مجلس ضربت زدن»؛ جدال جهل و خرد
- با معرفی برگزیدگان پنجاه و نهمین دوره جشنواره؛ جایزه ویژه کارلووی واری به فیلم سهیل بیرقی رسید
- تازهترینها از جشنواره اروپایی/ فیلم سهیل بیرقی به بخش مسابقه کارلووی واری راه یافت
- ویژگیهای تفکری که سینما را از بنبست و سکون نجات داد
- ترانه تنهایی/ نگاهی به فیلم «عامه پسند»
- «عامه پسند» اکران آنلاین میشود
پربازدیدترین ها
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- حقایقی درباره فیلم یک تکه نان به بهانه پخش آن از شبکه نمایش
- نگاهی به سریال پریا / یک عاشقانه نامتعارف
- حیازدائی از جامعه به سبک نجلا/انتقاد شدید کیهان از سریال نجلا
- نشانهشناسی «صد سال به این سالها»؛ از اندوه بیپایان ایران تا احیای حس نوستالژی
آخرین ها
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین
- آغاز کنسرتنمایش «فرهاد» از هفته آینده





