سینماسینما، آریو همتی
بهروز وثوقی با درک میدان نیرو و آفرینش هنری در مقوله بازیگری، برای تاریخ سینمای ایران گنجینه‌ای شاخص و والا را به یادگار گذاشته است که در آن می‌توان انواع حس‌ها و هم‌افزایی آن‌ها، جامع‌الاضداد بودن کاراکترهای تألیفی را دید که قله این آفرینش در اتفاق‌های جهانی در بازیگری، مانند «گوزن‌ها» ۱۳۵۳، «کندو» ۱۳۵۴ و «سوته‌دلان» ۱۳۵۶ است.
وثوقی مهم‌ترین بازیگر تاریخ سینمای ایران به سبب کمیت نقش‌های او در سینمای مؤلف، بالاتر از علی نصیریان، عزت‌الله انتظامی، خسرو شکیبایی و شهره آغداشلو، کیفیت والای بازی‌های تألیفی و همچنین پیونددهندگی سینمای اندیشه‌محور با سینمای سرمایه‌محور در دوران محوریت موج نو در سینمای جریان اصلی است. وثوقی همزمان هم بازیگر مؤلف و هم سوپراستار سینما با موج‌سازی در سینمای جریان اصلی بود که در کتاب «بوطیقای سینرژیسم در سینمای ایران و جهان؛ تیپ کاراکتر و ابرکاراکتر»، چاپ مردادماه ۱۴۰۵ ـ تألیف آذرپیک ـ همتی در انتشارات ارشدان، در مبحث تفاوت‌های بازیگران حرفه‌ای، بازیگرهای استار، بازیگران مؤلف، بازیگران معمولی، سیاهی‌لشکر و نابازیگر شرح داده شده است.
کارنامه بازیگری بهروز وثوقی در سینمای جریان اصلی ایران به چهار دوره تقسیم می‌شود:
۱) ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۸: نخستین دوره حضور او در سینما، به دوران محوریت شمایل محمدعلی فردین در سینما مربوط است. وثوقی در این زمان تعدادی فیلمفارسی بازی کرد که هرچند آورده‌ای تألیفی برای او در بر نداشت، اما مواجهه با کارگردان‌های سینمای ساختار کلاسیک ایران مانند عباس شباویز، سیامک یاسمی، اسماعیل کوشان، مهدی رئیس‌فیروز، ساموئل خاچیکیان، امیر شروان، صابر رهبر و محمد زرین‌دست توانست او را با مدیوم سینما آشنا کند. هماهنگی در صحنه و درک دوربین و همچنین شناخت برخی از اصول بازیگری و نقش بدن به او کمک کرد که آماده اتفاق‌های مهم بازیگری شود. برخی از آثار شاخص‌تر او در سینمای ساختار کلاسیک عبارتند از: «دزد بانک» (کوشان) ۱۳۴۳، «خداحافظ تهران» (خاچیکیان) ۱۳۴۵، «هاشم خان» (زرین‌دست) ۱۳۴۵، «دالاهو» (یاسمی) ۱۳۴۷ و… .
۲) ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۳: این عصر در سینمای جریان اصلی، دوران غلبه شمایل خود بهروز وثوقی است. اکران «قیصر» مسعود کیمیایی آغازگر و تثبیت‌کننده این محوریت که حاصل هم‌افزایی سینمای گیشه و اندیشه بود را رقم زد. همکاری وثوقی با فیلم‌سازان مؤلفی مانند مسعود کیمیایی، علی حاتمی، امیر نادری، جلال مقدم، فریدون گله، ناصر تقوایی، خسرو هریتاش و… مهم‌ترین اتفاق بازیگری در سینمای ایران را رقم زد.
«قیصر» کیمیایی ۱۳۴۸، با بازی درون‌گرای برون‌ریز از بهروز وثوقی، مقابل بازی برون‌گرای درون‌ریز ناصر ملک‌مطیعی، بازی درون‌گرای درون‌ریز جمشید مشایخی و بازی برون‌گرای برون‌ریز جلال پیشوائیان، مهم‌ترین اتفاق سینمایی در دهه چهل را رقم زد. همزمان، پیروزی در گیشه و توفیق در جهان اندیشه، این اثر را به عنوان یکی از آغازگران موج نو، همراه با «گاو» داریوش مهرجویی و البته فراتر از «گاو»، به عنوان تثبیت‌کننده این موج سر زبان‌ها انداخت.
«پنجره» (جلال مقدم) ۱۳۴۹ و بازی درون‌گرای درون‌ریز وثوقی کنار بازی برون‌گرای برون‌ریز گوگوش و بازی درون‌گرای برون‌ریز نوری کسرائی، دیگر بازیگر مطرح موج نو، اثری ماندگار را بر محور اقتباس از ادبیات جهان خلق کرد.
«رضا موتوری» ۱۳۴۹ کیمیایی و بازی برون‌گرای درون‌ریز از وثوقی در مقابل فریبا خاتمی و بازی درون‌گرای برون‌ریز او، اثر ماندگار دیگری در اواخر دهه چهل بود.
«طوقی» علی حاتمی، بازی برون‌گرای برون‌ریز وثوقی، مقابل بازی درون‌گرای برون‌ریز ناصر ملک‌مطیعی و بازی درون‌گرای برون‌ریز آفرین عبیسی، اثر ماندگار دیگر وثوقی بود.
«داش آکل» مسعود کیمیایی ۱۳۵۰، «فرار از تله» جلال مقدم ۱۳۵۰، «رشید» پرویز نوری ۱۳۵۰، «بلوچ» کیمیایی ۱۳۵۱، «دشنه» فریدون گله ۵۱، «غریبه» شاپور قریب ۵۱، «تنگسیر» امیر نادری ۵۲، «خاک» مسعود کیمیایی ۵۲، «گرگ بیزار» مازیار پرتو ۵۲، «نفرین» ناصر تقوایی ۵۲ و «گوزن‌ها» کیمیایی ۵۳ دیگر آثار مطرح او در این برهه هستند.
«نفرین» به گونه‌ای یکی از شکست‌خورده‌ترین و البته مهم‌ترین آثار اوست که بازی نفس‌گیر و جدال برای سیطره بر فضای اثر را در آن با مهم‌ترین بازیگر زن موج نو، فخری خوروش، دارد. بازی درون‌گرای برون‌ریز فخری خوروش و بازی درون‌گرای درون‌ریز وثوقی، دیالکتیکی جذاب و لحظاتی ماندگار از تجربهٔ انواع حس‌های هم‌افزا و حس‌های متضاد سینرژیستیک خلق کرده است.
«گوزن‌ها» و مفهوم بدن به عنوان خاستگاه توده‌ها، یکی از مهیج‌ترین و تأثیرگذارترین آثار به لحاظ بازیگری را در تاریخ سینما خلق کرده است. رویارویی و همراهی وثوقی و فرامرز قریبیان یادآور تجربه «خاک» ۵۲ و البته در مرحله فاخرتر و ماندگارتر است.
۳) ۱۳۵۳ ـ ۱۳۵۷: این برهه با غلبه موج فرزان دلجو و سینمای تین‌ایجری با دلجو، آیلین ویگن، داریوش اقبالی، لیلا فروهر و… برای بهروز وثوقی عرصه‌ای دو مسیری پیش آمد؛ از یک طرف سینمای گیشه و «سازش» محمد متوسلانی ۵۳، «ممل آمریکایی» شاپور قریب ۵۳، «همسفر» مسعود اسداللهی ۵۴، «بت» ایرج قادری ۵۵ و «ماه عسل» فریدون گله ۵۶ و از سوی دیگر «ذبیح» محمد متوسلانی ۵۴، «کندو» فریدون گله ۵۴، «بت‌شکن» شاپور قریب ۵۵، «ملکوت» خسرو هریتاش ۵۵، «سوته‌دلان» علی حاتمی ۵۶ و «کاروان‌ها» جیمز فارگو ۵۶ که کارنامه‌اش را در جهت تثبیت او به عنوان مهم‌ترین سوپر استار و پرمخاطب‌ترین به نسبت تعداد اثر و میزان فروش تثبیت کرد و البته همچنان در سینمای اندیشه و شاهکار بازیگری در «سوته‌دلان» با آن تداخل عجیب جهان درون و برون و برون‌گرای درون‌ریز و درون‌گرای برون‌ریز در زمان‌های مختلف بازی در آن و البته نقش علی حاتمی در تسلط کم‌نظیر بر صحنه و بر شخصیت‌پردازی در کنار دیالوگ‌هایی که هنوزاهنوز تأثیرگذار و جلوه‌گر خود را بر مخاطب عریان می‌کنند.
۴) پسا ۵۷: وثوقی پس از خروج از ایران دیگر هرگز نتوانست به آنچه معنا بخشیدن به دیالکتیک بازیگر و کاراکتر است برگردد و نقشی تألیفی از او به جز «فصل کرگدن» بهمن قبادی نمی‌توانیم پیدا کنیم.
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- فریدون جیرانی؛ کارگردانی موجساز در سینمای جریان اصلی
- «بت»؛ روایتی پلی فونیک از انسان در وضعیت آیکونیکال
- «سرخپوست»؛ یک روایت مینیمال
- بهترین سریالهای ایران بر مبنای مفهوم ابرکاراکتر
- ارزشمندترین بازیگران زن سینمای ایران بنابر تعداد فیلمهای مؤلف
- «کاغذ بیخط »؛ فیلمی روشنفکرانه با نگاهی فلسفهگرا
- صورتبندی مبحث سوپراستار در سینمای ایران
- بدنمندی زن در سینما
- سیروس ابراهیمزاده؛ رده بازیگران حرفه‌ای
- سینمای تین‌ایجری در ایران/ از دهههای دور تا «تهران کنارت» و «بیداد»
- نگاهی به بازیگری فائقه آتشین/ خانم سوپر استار
- شهاب حسینی؛ بازیگر مؤلف و قائم به اراده
- «روسری آبی»؛ فرا رفتن از چارچوب بسته
- «جزیره رنگین»؛ وقتی خسرو سینایی جنوب را به روایت خود میآفریند
- «شطرنج باد»؛ فروپاشی ساختارهای کهنه
پربازدیدترین ها
- تاریخچه سریالهای ماه رمضان از ابتدا تاکنون/ در دهه هشتاد ۴۰ سریال روی آنتن رفت
- ستایش سینمای ایران و کشف سینمای کریم لکزاده در جشنوارهای فرانسوی
- یک پایان بد برای یک سریال قابل قبول/ یادداشت احمد میراحسان بر پایانبندی سریال «نجلا»
- نگاهی به نمایشنامهخوانی «کارنامهی بندار بیدخش»/ خردمندِ دربندِ رویینه دژ
- برونو دومون با اتکا به هوش مصنوعی فیلم ساخت
آخرین ها
- کانون کارگردانان سینمای ایران، نمایندهای در شورای پروانه ساخت ندارد/ شرکت نکردن در شوراهای ممیزی
- پنج فیلمنامه پروانه ساخت گرفتند
- میرکریمی، «رئیسعلی» را میسازد
- تالار وحدت میزبان «امیرکبیر» شد
- ۵ دقیقه برای افسون کردن، ۳۰ دقیقه برای متقاعد کردن؛ وقتی رمانها تهیهکنندگان سینما را مجذوب می‌کنند
- گواهِ شاهدی بر برخوانی «آرش»/ افسانهی تیری در دهانها افتاده
- فریدون جیرانی؛ کارگردانی موجساز در سینمای جریان اصلی
- نمایش آثار عباس کیارستمی در جشنواره وین ۲۰۲۶
- پس از چندین سال نبرد حقوقی؛ «جانی دپ» به سینما بازمیگردد
- کوروش زارعی درگذشت
- جهانگیر فروهر؛ بازیگری که به نقش‌های کوچک، هویت میبخشید
- روایتگر اسطورهها؛ شبی برای پاسداشت بهرام بیضایی
- فریدون جیرانی؛ صیاد استعدادها
- ۴ اثر از سینماگران ایرانی در جشنواره استکهلم نمایش داده می‌شود
- مدیران سه بخش جشنواره تئاتر فجر معرفی شدند
- «هفت سال سینمای ایران»؛ تلاش برای بازگشت جشن خانه سینما به مدار اصلی/ آثار ۷ سال سینمای ایران چگونه داوری میشوند؟
- کنسرتنمایش «فرهاد»؛ روایتی از عشق، خاطره و رازهای نهان
- پرهزینهترین فیلم کودک سینمای ایران کلید خورد
- جشنواره روسی به «مرد آرام» جایزه داد
- دومین نشست «عصر فیلمنامه» با نمایش «بلفاست» در خانه سینما
- نگاهی به فیلم «بیدار»/ هدررفتگی
- برونو دومون با اتکا به هوش مصنوعی فیلم ساخت
- افتتاحیه فیلم سینمایى «حاشیه» / گزارش تصویری
- جشنواره فیلم مقاومت در ایستگاه پایانی
- در هفتادمین دوره برگزاری؛ جایزه تماشاگران جشنواره لندن به «توپ سیاه» رسید
- «جناب آقای شاهپور گراییلی همراه خانواده»؛ کتابی برای شناخت دهه هشتاد ایران
- هومن برقنورد به «حماسه زاگرس» پیوست
- پس از یک دهه وقفه در فیلمسازی؛ فیلم جدید کارگردان «سلام بمبئی» برای کن ۲۰۲۷ آماده می‌شود
- سینماگران ایرانی با ۳ فیلم در مراکش
- اهدای جایزه ویژه کوروساوا به محمد رسولاف/ برگزیدگان جشنواره فیلم توکیو ۲۰۲۶ معرفی شدند
