سینماسینما، فریبا اشوئی
مستند «چشمه زاون» در حقیقت تورق تقویم فرهنگی- هنری اصفهان در دو دهه اخیر است که بخش سینمایی آن را تا حد زیادی مرهون استاد فقید زاون قوکاسیان میداند و بخش دیگر را هم مدیون اتمسفر فرهنگی و عناصر هنری و زیباشناختی شهر اصفهان. نگارنده به عنوان فارغالتحصیل سوره، که در تهران درس خوانده و شاید خاطرات کموبیش مشترکی هم با مستندساز داشته باشد، حالوهوای فیلم را تا حدودی دوست دارد، اما یقینا مخاطب فیلم نگارنده نیست. «چشمه زاون» به دنبال مخاطب عامتری، غیر از نگارنده است تا برایش از دغدغههای فرهنگی و چالشهای ساختاری، هنری و سینمایی شهرش، دوستان و همکاران و همکلاسیهایش در فقدان استاد (زاون قوکاسیان) بگوید. البته فیلم از همه اینها میگوید. اما این گویش در تصویرسازی بسیار پراکنده و شلخته است. هدفگذاری مشخصی برای مستندساز وجود نداشته و معضل همیشگی تولید فیلم مستند بدون فیلمنامه و نقشه راه در این مستند هم برقرار است.
مستندساز در این مستند هم باز دوربین را دست گرفته و با ایدهای مبهم و مغشوش به راه افتاده و با X وY درباره همه چیز گفتوگو میکند (استاد زاون، دکتر احمد الستی، کلاس تحلیل فیلم، زیباییشناسی شهر، زیباییشناسی دانشگاه سوره، بیماری و سفر زاون به وین، تنهایی و تجردش، توصیه ازدواج به دانشجو از سوی استاد(!)، بیکاری فارغالتحصیلان، افسردگی و خشکی زایندهرود و…)، تنها به امید اینکه همه این موضوعات پراکنده، سر میز تدوین با یک معجزه جمع شوند. البته مستندساز به نوعی مستندش را به مدد نریشن به هم مرتبط ساخته و نمایش داده است، اما اینکه چقدر در این کار موفق بوده، موضوع این یادداشت است. زهرا نیازی (مستندساز) هم خواسته ارادت خود را به استادش (زاون قوکاسیان) اثبات کند و هم مطلوب دانسته با نوستالژی شیرین سالهای دانشجویی از مشکلات همکلاسیهایش بگوید که از بیکاری افسرده شدهاند. (البته در همین گفتوگوها به ابراهیم ایرجزاد و هومن بهمنش و نقی نعمتی به عنوان دانشجویان موفق سوره اصفهان که اکنون جذب کار شده و بسیار موفق هم هستند، اشاره میشود؛ اشارهای که نقیض احوالات دیگر دانشجویان افسرده و راه گمکرده است و مهمتر اینکه موید این است که انگیزه کار ربطی به نبود استاد زاون و تعطیلی دانشگاه سوره و خشکی زایندهرود نداشته و ندارد.)
نیازی در این فیلم، هم شهرش را دوست دارد و هم دانشگاه سوره را که امروز دیگر نیست و بساطش برچیده شده است. تعدد موضوعاتی اینچنینی است که مخاطب را سرگردان و خسته میکند. یک مستندساز باید نسبت به اطرافیان و سوژه مورد نظرش (در فیلم سوژه نامشخص است) کنجکاوی لازم را داشته باشد و بتواند سوالهای پیدرپی، مناسب و مرتبط، برای رسیدن به آنچه میخواهد، بپرسد. گفتوگو از اساس باید برای رسیدن به حسهایی که جذاب برای مخاطباند، شکل بگیرد. گفتوگوهای فیلم باید دو نفره میبودند. مصاحبهشونده زمانی که تصمیم گرفته با مستندساز حرف بزند، باید شرایط درددلش فراهم باشد تا آنچه را که در وجودش پنهان داشته، در ارتباط با موضوع، برای فیلمساز و مخاطبش بیان کند. متاسفانه مستندساز «چشمه زاون» نه دردلکننده خوبی برای مصاحبهشوندهاش است (گفتوگویی یک سویه رو به دوربین) و نه حتی شرایط مکانی مناسبی را برای آنها به لحاظ حسی (دفتر فیلمسازی تنگ و تار، منزل همکلاسیها در کنار فرزندشان!) فراهم کرده است. بدتر از همه اینها اینکه تلاش میکند ناامیدی غالب بر ذهن و روح خودش را به مستندش تزریق کند و نقطه نظرات خودش را در قالب دیالوگ به مصاحبهشونده تلقین کند و او را به سمتی ببرد که سخنی را که شاید خودش شخصا به آن اعتقادی ندارد، بیان کند. این فُرم مستندسازی سالهاست که مردود شمرده میشود. چراکه با این کار هم به او یعنی مصاحبهشونده که به ما اعتماد کرده، دروغ گفتهایم و هم به مخاطب مستند.
نکته دیگری که «چشمه زاون» در اهمیت آن قصور داشته، نقش و جایگاه دوربین در مستند است. متاسفانه دوربین عریانترین اتفاق فیلم است که بدجور توی ذوق مخاطب میزند. هنر مستندهایی از این جنس این است که بتواند مصاحبهشونده را مشغول کند تا او خیلی متوجه دوربین و عوامل فیلمبرداری نباشد، نه اینکه برعکس صاف توی دوربین فیلم زُل بزند و ایدهآلهای مستندساز را به زبان بیاورد. (مادر به فرزندش میگوید: دوربین برای ما روشن است. دارد ما را ضبط میکند!) وقتی مصاحبهشونده خیلی درگیر دوربین و عوامل آن نشود، طبیعی است که راحتتر میتواند به درون خودش برود و احساسی را که فیلمساز تعقیب میکند، برایش بروز دهد. حتی مصاحبهشونده میتواند به قدری جذاب عمل کند که مخاطب او را در حد سوپراستار سینماییاش قبول کند. بههرحال همین ناشیگریهاست که مستند «چشمه زاون» را به اثری مصنوعی و نچسب بدل ساخته است. از بخش مصاحبهها که عبور کنیم، باقی فیلم هم به تصاویر آرشیوی غیرحرفهای (دوربین هندیکم خانگی) که دانشجویان از خلوت و دورهمیهایشان ضبط کردهاند، اختصاص یافته است. در کنار آن هم شکارِ زاون از سوی همان دوربینها و گپهای کوتاه بیسروته استاد و شاگردی که عقبه و نتیجهاش هم نامعلوم میماند و تصاویری کوتاه از جشنواره فیلمهای کوتاه سوره اصفهان.
در پایان باید گفت البته که استاد مرحوم زاون قوکاسیان سهم بزرگ و انکارناپذیری در ارتقای دانش سینمایی هنرجویان سینمایی این مرز و بوم داشته و دارد. البته که تاسیس دانشگاه سوره در تهران و اصفهان و نقش آن در تربیت فیلمسازان خوب، یکی از دستاوردهای مهم ارزشی و فرهنگی نظام بوده است. البته که اصفهان زیباییهای مثالزدنی فراوانی را در دل خود نهفته دارد و زایندهرود، قلب تپنده آن، مدتی دچار خشکی و ابطال حیات شد (امروز به برکت بارانهای گسترده، حیاتی دوباره یافته است) و باز البته که همه دانشآموختگان در همه رشتهها، از جمله رشته سینما، نمیتوانند جذب بازار کار حرفهای شوند. اما این همه، در کنار هم، در یک اقلیم نگُنجد.
منبع: ماهنامه هنروتجربه
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
- مهدی شامحمدی: اکران آنلاین تاثیری بر تعداد مخاطبان مستند نداشت/ مستند اجتماعی همیشه پر مخاطب است
- بازخوانی یک قتل از پیش طراحی شده/ نگاهی به مستند «ترور سرچشمه»
- گفت آن گلیم خویش بدر میبرد ز موج/ وین جهد میکند که بگیرد غریق را/ نگاهی به مستند «صبیه»
- آبشخورِ آهوانِ تشنه!/ نگاهی به مستند «مُغیسُف»
- نمایش ۶ فیلم مستند ایرانی در برنامه انجمن آسیایی نیویورک
- نگاهی به مستند «زیر این چتر باران میبارد»/ چیزی خزنده و مرموز راه پیدا کرده به دفتر مدیری مسئول
- «کاغذپارهها» از اول بهمن اکران عمومی میشود
- خبرهای تازه از «اکران حقیقت»/ نمایش چهار مستند در بهمن ماه
- صنوبرهایِ شیرین، در همنوازیِ عشق
- مستندهای بخش مسابقه اصلی «ایدفا» معرفی شد
- شهرت یا آرامش / مستند «مزرعه کلارکسون»؛ پیچوخمهای مزرعهداری
- یک هشدار زیبا / مستند «سالی که جهان تغییر کرد»؛ حال خوش طبیعت وقتی انسان در قرنطینه بود
- قدیمیترین تصاویر عزاداریها و مجالس آذری زبانها در مستند «صادق الوعد»
- نه فرشتهام، نه شیطان
- مردی که نمیخندید ولی میخنداند! / «باستر بزرگ»؛ مستندی درباره مرد صورت سنگی
نظر شما
پربازدیدترین ها
آخرین ها
- مستند «شهین» نمایش داده میشود
- «مرلین» به تماشاخانه هما میرود/ «اندوه اردیبهشت» روی صحنهی لبخند
- فیلمبرداری فیلم پنجاه و یکم وودی آلن تمام شد
- «فادرلند»؛ وطنی که دیگر نیست
- انتشار نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل»
- نامزدهای گرمی ۲۰۲۷ معرفی شدند
- مرور آثار کیارستمی در پاریس
- پایان تصویربرداری «سلبریتی»/ روایتی از تقابل چهره عمومی و جهان درونی شهرت
- نمایش مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشن در موزه سینمای ایران
- علیرضا رهگذر درگذشت
- «مجلس قربانی سنمّار» در بیضاییخوانی
- «عشق ممکن»؛ طمع در لباس فضیلت
- نگاهی به سینمای مستقل و هنرمندانه ناصر تقوایی؛ از میزانسنهای ماندگار تا معنای ایستادگی و سکوت
- «یل» فعلا اجازه ادامه انتشار ندارد
- «همسفر» و «ذوق مرگ» در راه سینماها
- پاسداشت خسرو احمدی؛ مرد مهربانی که صادقانه کار میکند
- جلسه شورای داوری انجمن صنفی تماشاخانههای خصوصی برگزار شد؛ تأکید بر حل اختلافات درونصنفی
- سرژ رضوانی؛ هنرمندی چند وجهی که هیچگاه خود را جدا از ایران نمیبیند
- در سیونهمین دوره برگزاری؛ مستند پگاه آهنگرانی نامزد جایزه فیلم اروپا شد
- میکاییل شهرستانی «افسانههای تبای» را روی صحنه میبرد/ «چمدانهای بیمقصد» در خانه نمایش مهرگان
- جشنواره تئاتر فجر۴۵؛ معرفی مدیران بخشهای دیگرگونههای اجرایی، نمایشنامهنویسی و پایش دانشجویی
- سینمای مستند؛ مهمان کمسهم جشنواره ملی فیلم فجر
- «آنها که کمتر میشناسیم»؛ روایتی از زندگی زنان و کودکان روستایی
- گلاب آدینه؛ بازیگر مؤلف و راوی رنجهای معاصر
- در پنجاهودومین دوره برگزاری؛ نیکول کیدمن در مراسم سزار تجلیل میشود
- «بلفاست»؛ روایت یک رویداد تلخ تاریخی از دریچهی نگاه یک کودک
- پارک چان-ووک «راهزنان رتلکریک» را میسازد
- «بلفاست» زیر ذرهبین منتقدان؛ دریچهای تاریخی به جهان از منظر یک کودک
- فراخوان چهل و پنجمین جشنواره ملی فیلم فجر منتشر شد
- «افسانه سپهر» و «دیاِناِی» در راه اکران آنلاین





